If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Yakın zamana dek hukuk çevreleri dışında neredeyse kimsenin duymadığı bir Türk hukuk terimi öğrendik. Anlamı “Absolute Nullity”, yani “Mutlak Hükümsüzlük”.

Bir Ankara mahkemesi geçen hafta ana muhalefet partisi CHP’yi fiilen Kasım 2023’e geri döndürdü. 2023 Kurultayı sonrasında gerçekleşen her şey hukuken geçersiz ilan edildi: liderlik değişiklikleri, parti içi kararlar ve atamalar. Pratikte mahkeme, 2023 öncesi yönetimin yeniden göreve getirilmesine hükmetti.

Bu Türkiye gibi yaratıcı hukukçuların bol olduğu bir ülke için bile emsalsiz bir adım ve Türkiye elit konsensüsünün yani yerli ve milli hegemonyanın Erdoğan dönemini uzatma yönünde değiştiğine işaret ediyor.

Geçen yıl Erdoğan döneminin son safhasına girdiğini düşünüyordum. Belli ki etrafındaki sistemin dayanıklılığını hafife almışım.

Mazeret olsun diye demiyorum ama, değişen şey sadece Türkiye iç siyaseti değil. Soğuk Savaş sonrası kurulan düzenin tamamı baskı altında. Washington’un otoritesi daha iki yıl öncesine göre bile daha zayıflamış durumda. Özellikle Trump’ın İran’la giriştiği çatışmanın ardından Batı Asya yeni bir stratejik istikrarsızlık dönemine giriyor. Böyle bir ortamda Türk elitleri arasındaki mutabakat, deney arayışından ziyade sürekliliğin vaad ettiği güvenlilik tercihi yolunda oluşmuş görülüyor.

İşe yarar mı?

Bu, Erdoğan rejiminin attığı bir “Hail Mary” pası. Normal şartlarda mümkün olmayan bir fırsat sağlıyor rejime. Ama aynı zamanda riskli; çünkü yargıyı açık biçimde siyasallaştırarak seçim sisteminin meşruiyetini de aşındırma potansiyeli taşıyor.

KK, 2010 yılında Cumhuriyet’e yönelik Gülenist saldırının zirve döneminde CHP’nin başına getirildi. Erdoğan karşısında birçok seçim kaybetti ve sonunda 2023 Kurultayı’nda CHP liderliğini de kaybetti. CHP’nin Erdoğan karşısında düzenli şekilde kazanmaya başlaması ise KK liderlikten ayrıldıktan sonra oldu. Bu bir tesadüf olabilir. Ancak geçen hafta mahkeme mevcut CHP yönetimini görevden aldı ve KK ile ekibini yeniden göreve getirdi.

Yargı kararının tersine çevrilmemesi halinde, bundan sonra yaşanacaklar büyük ölçüde KK’nın Erdoğan mahkemelerinin kendisine verdiği bu yeni yetkiyi nasıl kullanmayı planladığına bağlı olacak.

KK’yı şahsen tanımıyorum ve aşağıda yazacaklarım tamamen spekülasyon. Kimseye saygısızlık etmek istemem. Ama iki uç senaryo var:

Senaryo 1: KK kendisine haksızlık yapıldığına inanıyor

KK 77 yaşında. Gerçekten Erdoğan döneminin sona yaklaşmakta olduğuna ve CHP liderliğinden uzaklaştırılmasının, Erdoğan’a karşı verdiği on üç yıllık mücadelenin nihai zaferinden onu mahrum bırakmak için kurulmuş bir komplo olduğuna inanıyor olabilir.

Eğer böyle düşünüyorsa, parti üyelerinin adil bir parti içi seçimde kendisini destekleyeceğine de inanabilir. Bu durumda birkaç ay içinde yeni bir Kurultay’a gitmeye çalışması muhtemeldir.

Dolayısıyla 2026 sonundan önce yeni bir Kurultay yapılabilir. Böyle bir Kurultay’da KK’nın yeniden lider seçileceğini sanmıyorum ama yanılıyor olabilirim. Bir şekilde CHP üzerindeki spekülasyonlar o noktada sona erer ve siyasi odak yeniden seçimlere ve cumhurbaşkanı adaylarına kayar.

Senaryo 2: KK daha geniş bir siyasi projenin parçası olarak hareket ediyor

KK bağımsız bir siyasi aktör olarak davranmıyor olabilir. Böyleyse, yeniden elde ettiği konumu Erdoğan’ın seçim şansını azamiye çıkarmak için kullanabilir.

Bu da Erdoğan seçim ilan edene kadar parti içindeki krizi uzatmak, muhalefetin cumhurbaşkanı adayı etrafında koordinasyonunu zorlaştırmak ve genel olarak muhalefeti felç etmek anlamına gelebilir.

Daha karanlık ihtimal ise seçim sürecinin kendisiyle ilgili.

Türkiye’nin seçim sistemi bölge standartlarına göre aslında oldukça adil ve şeffaf. Ancak sistemin bütünlüğü, oy sayımı sırasında muhalefet müşahitlerinin aktif katılımına ciddi ölçüde bağlı.

Seçmenler oy pusulasını işaretleyip mühürlü sandığa atıyor. Oy verme bittikten sonra büyük partilerin temsilcileri birlikte sandıkları açıp oyları sayıyor. Sonuçlar tüm müşahitlerin imzaladığı resmi tutanaklara geçiriliyor. Ardından oylar tekrar mühürlenip seçim otoritelerine gönderiliyor.

Resmî sonuçlar sandık ve bölge bazında internette yayımlanıyor. Böylece partiler, kendi tuttukları kayıtlarla YSK verilerini karşılaştırabiliyor. Uyuşmazlık çıkarsa itiraz ve yeniden sayım talep edilebiliyor.

Böyle bir sistemde büyük ölçekli seçim hilesi yapmak son derece zor — tabii muhalefet partileri her sandığa müşahit gönderebilecek örgütsel kapasiteye sahipse. Eğer bunu yapamazlarsa, sürecin öngörülebilirliği ciddi biçimde zayıflar.

Erdoğan performansının muğlaklığı

Muhalefetin birçok figürünün iddia ettiğinin aksine, Erdoğan’ın yirmi beş yıllık iktidarını tamamen başarısızlık olarak tanımlamak zor. Aşağıdaki grafik, Türkiye’nin son çeyrek yüzyıldaki GSYH değişimini gösteriyor:

Elbette makroekonomik rakamlar hikâyenin sadece bir kısmı. Kişi başına düşen gelirdeki dramatik artış toplumun tamamına eşit şekilde yansımadı. Özellikle son üç yılda sıradan Türkler ciddi bir yoksullaşma yaşadı.

Buna rağmen Erdoğan, yüksek enflasyon ve düşen yaşam standartlarına rağmen yüzde 30–40 bandında dikkat çekici ölçüde dayanıklı bir seçmen tabanını korumayı başardı.

Ekonomik koşulların istikrara kavuşmaya başladığına dair işaretler de var. Merkez Bankası’nın altın ve döviz cinsinden toplam rezervleri brüt yaklaşık 160 milyar dolar seviyesinde. Swap kaynaklı döviz yükümlülükleri hariç tutulduğunda net rezervler yaklaşık 35 milyar dolar civarında.

Eğer ekonomi sınırlı ölçüde bile istikrar kazanır ve muhalefet uzun süreli iç savaşa sürüklenirse, Erdoğan daha bir yıl önce imkânsız görünen şeyi yeniden başarıp seçmen coşkusunun yeniden yükselmesiyle değil, rakiplerinin parçalanması sayesinde siyasi hayatını bir dönem daha sürdürebilir.

-+-+-+-+

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

10 Mayıs kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.68TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 492

Takipçi sayısı : 672

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Gelecekte Dune, United States Military Academy ve Royal Military College, Duntroon gibi askerî akademilerin tavsiye edilen okuma listelerine girebilir.

Frank Herbert bu kitabı 1960’larda yazdığı zaman, muazzam petrol rezervleri sayesinde Ortadoğu’nun giderek artan stratejik önemi artık iyice görünür hâle gelmişti. Dune’daki teşbihleri anlamak zor değildi bu yüzden. Baharat petroldü. Arrakis çölleri Ortadoğu’ydu. Fremenler ise çölün sertleştirdiği halklardı.

Herbert’in basmakalıp siyasi lafazanlığın ötesinde yakaladığı derin gerçek şuydu: bağımlılık zayıflık üretir. Dune evreninde İmparatorluk her şeye kadir görünür ama yıldızlararası seyahat için sadece Arrakis’te üretilen baharata olan mutlak bağımlılığı yüzünden aslında bir tuzağa düşmüştür.

Kiminiz diyecek ki: “Eee, bunda şaşıracak ne var?” Haksız da sayılmazsınız. Ama bu sözde aşikâr önermenin ötesinde, 1965’te yayımlanan romanda başka bir öngörü daha vardı; ben de ilk okuduğumda bunun farkına varmamıştım. Aklıma getiren şey, ABD’nin İran’da bugün kendi kendini soktuğu ve nasıl çıkacağını bilemediği açmaz oldu.

Trump ve Netanyahu İran’a saldırdıklarında, İran’ın elindeki silahlarla klasik anlamda kendini savunmaya çalışacağını düşünüyorlardı. Böyle bir savunmayı kırmanın da zor olmayacağını varsayıyorlardı. Ama İran kendini o şekilde savunmadı bile.

ABD ve İsrail bombaları ülkeyi yangın yerine çevirdi. Okullar ve üniversiteler vuruldu. Askerler büyük ölçüde siper altındaydı ama ortada kalan siviller öldü. İran’ın cevabı ise hiç beklemedikleri bir tarzda oldu. “Bunu beklemiyorduk” dedi İsrail’in Avustralya Büyükelçisi ABC Radyo Televizon kurumu ile yaptığı mülakatta. ABD ve İsrail’den başka yetkililer de benzer şeyler söylüyorlar zaten. Ama niçin beklemiyorlardı, doğrusu anlamıyorum. Frank Herbert’in kitabını dikkatle okuyup anlayan herkes, ABD-İran savaşının hangi istikamete gidebileceğini az çok kestirebilirdi.

Romanda Herbert, bir serveti yok edebilme gücünün yarattığı caydırıcılıktan söz ediyordu. Paul Atreides’in Fremenleri, konvansiyonel bir savaşta İmparatorluk ordusunu doğrudan yenemezdi. Buna imkân yoktu. Ama Paul Atreides’in elindeki asıl koz, İmparatorluğu askerî olarak mağlup etmek değil, bizzat baharat döngüsünü yok etmekle tehdit edebilmesiydi. Yani bütün yıldızlararası düzeni felce uğratabilecek bir tehditti bu.

“Bir şeyi yok etme gücün varsa, onun gerçek kontrolü sende demektir,” dedi Paul. “Baharatı tamamen yok edebiliriz.”

Bizi topyekûn katletseler bile, baharat bir daha geri gelmeyecekti.

İran’ın Hormuz Boğazı’nı kapatma tehdidinin ardındaki stratejik mantık da tam olarak bu. Trump’ın elinde buna karşı gerçek bir karşı koz görünmüyor.

Bence savaş kapanış aşamasına giriyor. İran’a kara harekâtı hiçbir zaman gerçekçi değildi. Trump’ın danışman çevresinde birileri muhtemelen Dune’u okumuştur ve Arrakis’e yönelik İmparatorluk saldırısının romanda nasıl sonuçlandığını biliyordur.

Wollongong

1990’ların sonuna kadar, Avustralya kendi çeliğini kendisi üretirdi. Şirketin adı BHP idi. Ülkenin büyük çelik merkezleri Newcastle, Whyalla ve Wollongong - Port Kembla idi.

BHP esas olarak bir madenci şirketti ve maden işlerine daha iyi odaklanmak için çelik üretiminden çıkmaya karar verdi. Newcastle Demir Çelik 1999’da kapandı. Whyalla bugün zar zor ayakta ama devlet desteği olmazsa kapanır. Port Kembla ise yurtdışından gelen amansız rekabete rağmen dayanmayı başardı.

Port Kembla’ya ilk kez otuz beş yıl kadar önce, başka bir meslek hayatında gitmiştim. Bir sigorta şirketi adına bir kömür yükleyicisi kazasını incelemek için oradaydım. O günden beri farklı nedenlerle defalarca geri döndüm. Son üç yıldır ise bir üniversite araştırma merkezinin danışma kuruluna başkanlık etmek için yılda iki kez gidiyorum.

Bu hafta başında da 2026’nın ilk toplantısı için yine oradaydım.

Yolculuk

• Brisbane Havaalanına Uber: Tesla Model Y. 30 kilometreyi 26 dakikada gittik. Toplam 63 doların, 13 ü Clem7 tüneli ve Airport Link otoyol geçiş ücretleriydi.

• Brisbane’den Sydney’e Qantas Boeing 737 ile uçuş.
  Uçuş süresi 75 dakika. Saat 15:30 civarında Sydney’e indik.

• Avis’ten kiralık araç: Subaru SUV. Kullanması keyifliydi ama aşırı titizdi. Yan şeride biraz yaklaşınca, bir trafik tabelasına birkaç saniye fazla bakınca ya da bir tek aracın bildiği başka bir nedenle ikaz edilmem gerektiğini düşündüğünde hemen ötüp bipliyordu.

• Saat 17:30 civarında Wollongong’a vardım ve Novotel Wollongong Northbeach oteline giriş yaptım..

Wollongong’da

Ben hep Novotel Northbeach’te kalırım. Otel artık biraz yaşını göstermeye başladı ama hâlâ hoş bir yer. Bu sefer sahile bakan bir oda verdiler.

Otelin restoranı beni şimdiye kadar hiç hayal kırıklığına uğratmadı. Bu sefer brokolini eşliğinde ızgara barramundi yedim. Yanında da bir Carlton Dry iyi gitti.

Televizyonda izlemeye değer hiçbir şey yoktu. Biraz kitap okumaya çalıştım ama saat 21:30 gibi uykuya teslim oldum.

Sabah altı civarı kalkıp kahvaltıdan önce yürüyüşe çıktım. O saatte dışarıda ummadığım kadar insan vardı.

Hava sıcaklığı 14 dereceydi ama denize girenler vardı.

Bazıları ise ellerinde kahvelerle sahil boyunca yürüyordu.

Anlaşılan işe gitmeden önce parkta buluşmak burada yerleşmiş bir sabah ritüeli. Bir ara bir kadın telefonuna “Erin’in kahvesi neydi?” diye sordu. Telefonun verdiği cevabı yüksek sesle tekrar etti: “Skin’ cap.” Bunun “yağsız sütlü cappuccino” anlamına geldiğini çözmem birkaç saniye sürdü.

Yakındaki martılar denize dökülen küçük derenin kenarında dinleniyordu.

Kahvaltı ve duş sonrası otelden çıkıp kampüse gittim. Toplantıya daha bir saat vardı. Ben de kampüste biraz dolaştım.

Bronz kanguruların yanından geçtikten sonra rengârenk boyanmış bir bisiklet konteyneri dikkatimi çekti:

Sonra kendime büyük boy bir long black kahve aldım ve toplantı binasına gittim.

-+-+-+-+

Okuduklarım

Rüya’yı Kurtarmak —- Beşiktaş’ın filozof berberi sevgili dostum Mevlüt Bolat’ın kitabı Cinius Yayınları tarafından Nisan 2026’da yayınlandı. Elif ve Tayfun’un hikayesi Hatay’da başlayıp İstanbul’da devam ediyor. İnsanlara karşılıksız yardım sürdürülürse, istemeseniz de bir karşılığını görürsünüz ama bu karşılık kötülük olur. Hikaye ilginç ve gerçekçi, Mevlüt Bolat’ın akıcı bir üslubu var. Güzel bir kitap. ⭐️⭐️⭐️⭐️

Ghost Cities — Siang Lu is a Chinese-Australian author based in Sydney. The novel follows the surreal adventures of Xiang Lu, a Sydneysider of Chinese background who, despite not knowing Chinese, briefly works as a Chinese-English translator using Google Translate. The book moves along two parallel storylines: one set in ancient China involving a cruel emperor, and the other in the present day among Chinese movie producers and eerily empty ghost cities. Strange, absurd, and often very funny. ⭐️⭐️⭐️

Lucky’s — This novel by Andrew Pippos is a multi-generational Australian story centred on a family-run restaurant business and migrants from the Greek islands. I have noticed this before: life on many Aegean islands has always been difficult, and some of these islands produced remarkably large migration waves. I personally know many Greek Australians from Kythera. Pippos mentions Ithaca in the novel. ChatGPT informs me that there was indeed migration from Ithaca to Australia, although not on the same scale as islands such as Castellorizo, Kythera, Crete, or Samos. ⭐️⭐️⭐️⭐️

Elder Race — I have a suspicion that Adrian Tchaikovsky wrote this novella partly as an homage to Ursula K. Le Guin, who died in 2018, three years before Elder Race was published. There are similar themes and moods. A tired and not entirely competent interstellar scientist is stranded on a planet where the natives treat him as a wizard. The story cleverly shifts between fantasy and science fiction depending on whose perspective we are following. ⭐️⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

10 Mayıs kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.91TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 493

Takipçi sayısı : 671

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Benim kuşağımdakiler sırf başlıktan bu yazının nereye varacağını tahmin edecektir.

Uzun ince bir yolda giden arabalarız her birimiz. Taşıtı yolda tutan lastikler gibi vücudunuzu da taşıyan “dört teker” olduğunu kilometreler arttıkça fark edersiniz:

1. Motor: Kalp ve damarlar.

2. Şasi: Kaslar ve kemikler.

3. Yakıt Sistemi: Metabolik fonksiyonlar (karaciğer, böbrekler vb.).

4. Kontrol Odası: Zihniniz.

Genç arabanın bakımı, kaza arıza sonrası toparlanması kolay olur. Yaşlandığınızda ise her şey daha bir vakit almaya başlar. Teker yalpalamaya başlarsa, sıradan günlük işler eziyet vermeye başlar.

Kalça-Diz Bağlantısı

Son zamanlarda benim “Şasi” sorun çıkarıyor; özellikle de kıkırdaklar.

Yaklaşık bir yıl önce omuz sorunlarımdan bahsetmiştim. Bir fizyoterapistin yardımıyla—Brisbane’de yaşayanlar için Louis Savill’i gönül rahatlığıyla tavsiye ederim—bu sorun neredeyse tamamen çözüldü. Bu başarıdan aldığım cesaretle, sağ kalçamdaki 20 yıllık künt bir ağrıyı Louis’e açtım. Ben kesinlikle yaşla gelen romatizma başlangıcı olduğundan emindim ama Louis yaptığı incelemeden sonra başka bir suçluya işaret etti: Kalça kaslarım, özellikle de gluteus medius.

‘Glüt’ kasları, kalçanızdaki motor gibi. Bu “motor” zayıflarsa, bacağın aşağısına doğru bir zincirleme reaksiyon doğabiliyormuş. Glütleri güçlendirmek için egzersizlere başladığımda sağ dizim sinyal vermeye başladı.

Teşhis: hafif kıkırdak irritasyonu ve muhtemelen küçük bir menisküs aşınması.
Tedavi: egzersiz—ama dozunda. Neler yaptığımı en sonunda yazacağım.

[Görsel: İnsan diz eklemi anatomisi]

Kıkırdak Paradoksu: İyileşmiyorsa ağrı neden kesiliyor?

Kafamda hep bir ikilem vardı: İki farklı gerçeği zihnimde uzlaştırmakta zorlanıyordum.

Birinci gözlem: hiyalin kıkırdak (kemiklerinizin uçlarındaki o “ayna gibi parlatılmış” pürüzsüz yüzeye hiyalin doku deniyormuş) kendi kendini iyileştiremezmiş. İçinde damar ve sinir olmayan kıkırdak doku ne kendi kendini onarabilirmiş ne de beyine ben incindim diyebilirmiş.

İkinci gözlem: Yine de hepimiz bir noktada diz veya eklem ağrısı yaşamışızdır ve bu ağrılar bir süre sonra geçmiştir. Kıkırdakta sinir uçları yoksa, acı hissi nereden geliyor ve kıkırdağı besleyen kan damarları yoksa onarım nasıl oluyor.

Şimdi anlıyorum ki, kıkırdak yırtılıyor ama ağrı çevresel faktörlerden kaynaklanıyor. Hasar sonucu minik kıkırdak parçacıkları kopup eklem sıvısında (sinoviyal sıvı) iltihaplanmaya (enflamasyon) yol açarmış. Ağrıyı doğuran bu iltihaplanma. Zamanla vücut kanalları “temizler”, kaslar yükü yeniden dağıtmayı öğrenir ve beyin bu ağrı sinyalinin artık “yeni” bir tehdit olmadığına karar verirmiş. Yapısal kusur, yani yırtık, durduğu yerde duruyor ama vücut yırtık kıkırdakla yaşamayı öğreniyor. Bu minik yırtıklar üstüste eklene eklene sonunda derin romatizma ağrıları başlıyor.

[Görsel: Hiyalin kıkırdak]

Menisküs: İstisnai Durum

Pürüzsüz yumuşak kaygan hiyalin kıkırdağın aksine menisküs, “fibrokıkırdak” tır; yani daha sert, kompozit bir conta gibidir. En önemli farkı, menisküsün dış cidarlarında kan damarları olmasıdır. Eğer menisküs yırtığı küçükse ve bu “kırmızı bölge” denilen dış kısımdaysa, doğru dinlenme ve fizik tedavi ile iyileşebilir.

Eklem Bakımında Yenilikler

Üç bin yıllık mısır mumyalarında, kösele ve tahtadan yapılmış parmak protezleri bulmuş arkeologlar. Onca zaman geçti, kıkırdak hasarı için seçeneklerimiz hala aynı şekilde: Ya ağrıyla yaşamaya alış ya da eklemin tamamını metal ve plastik parçalarla değiştir (protez). Eklem değiştirme ameliyatları artık eskiye göre çok güvenli ve etkili de olsa, nadiren sizi orijinal hareket kabiliyetinize geri döndürüyor.

Ama bu durum pek yakında kökten değişecek gibi gözüküyor. Anlatayım.

Geçen hafta ön iki dişimde iki çürük nokta için dişçiye gittim. Yirmi yıl önceki yöntem, diş oyulur oyuğun içi amalgamla doldurulurdu. Şimdi bunun yerine dişçim yüzeyi hafifçe kazıdı, porselen benzeri sıvı bir madde sürdü ve minik bir spatüla ile son şekli verdi. Madde çabuk hatta anında dondu ve şimdi baktığımda mükemmel görünüyor. Sanki yeni diş.

İnanıyorum ki eklemlerimiz için de işe böyle bir çağa giriyoruz. Artık büyük cerrahilerden uzaklaşıp, enjekte edilebilir biyolojik restorasyonlar başlayacak.

“Metal ve plastik” yerine, on yıl içinde şöyle tedaviler mümkün olacak:

• Rejeneratif Enjeksiyonlar: Vücudun kendi hücrelerini onarım için sinyal vermek üzere kullanan Trombositten Zengin Plazma (PRP) ve kök hücre tedavileri.

• Biyo-İskeleler: Hücrelerinizin üzerinde büyüyebileceği bir yapı oluşturan ve bir “yama” görevi gören enjekte edilebilir hidrojeller.

• mRNA ve Gen Terapisi: Eklem hücrelerinizi yıkımı durdurup yeniden inşa etmeye başlaması için “yeniden programlayabilen” yeni tedaviler (bazıları şu an ABD’de FDA onayı bekliyor).

Artık “gerilemeyi idare etmekten”, “hasarı geri çevirmeye” geçiyoruz. Yakın gelecekte bir diz veya omuz onarımının, benim dişçiye gidişim kadar rutin bir işlem olacağını tahmin ediyorum.

Diz Temrinleri

Ağrıyan diz ivedilikle iyileşir umuduyla yapılan hareketler:

Haftada Üç Kez

İzometrik Ayak İttirmesi: Elastik bir engel mesela bir tane Pilates topunu ayaklarınızla ittirerek beş saniye bekliyorsunuz. Makinede ağırlıkla da yapılabilir. Mühim olan, dizler hareket etmiyor.

Duvar Oturması: Duvara yaslanıp oturur gibi yapıyor ondan sonra da öyle bekliyorsunuz. Ben altmış saniye durup kalkıyor, iki günde bir üç kez tekrarlıyorum.

Kalça İdmanı: Makinaya oturup bacaklarınızı dışarı doğru açmaya çalışırken ağırlıklar size engel olmaya çalışıyor. Her Gym’de var bu makinelerden.

Her Gün

Akşam yemeği sonrası yürüyüş yapma alışkanlığım var. Yürürken dizim acımıyor ama hiç yürümesem daha iyi olur diye düşündüm. Yürüme yerine Gym’e gidip pedal çevireyim dedim. Pedal çevirmek dizime çok iyi geldi. 15-20 dakika çekilen pedal, gece boyunca tüm ağrıyı dindiriyor.

Louis bir de ayak bileğimi bir silindiri yuvarlayarak hareket etmemi tavsiye etti. Vakit buldukça yap dedi.

-+-+-+-+

Okuduklarım

Elizabeth Bear, Ancestral Night. Bu kitabı alalı baya olmuş ama okumamış sonra da aldığımı unutmuşum. Amazon Kindle sitesinde, yazarın diğer kitaplarına bakarken, bu kitabı zaten almış olduğumu farkettim, okudum. Karakterleri ilginç, kurgusu çekici, güzel bir uzay macerası. Maceranın geçtiği evren biraz rahmetli İan Banks’ın Culture evrenini andırıyor. ⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Nisan kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=32.32TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 487

Takipçi sayısı :663

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

İran savaşı hakkında yazmaktan bıktım.

Yine de bu sabah aklıma gözlemlediğim bir bulguyu paylaşmak isterim. Aşağıdaki grafik, All Ordinaries Endeksi’nin son beş yıllık değişimini gösteriyor.

28 Şubat 2026’daki düşmeyi, bu dönem boyunca yaşanan onlarca dalgalanmadan ayırt etmek imkansız. Yani Avustralya hisse senetleri piyasası pek fazla kaygılanmamış. Büyük ihtimalle, diğer ülke piyasaları da benziyordur.

‘Uzman’ söylemleri farklıydı ama. Mart ayı boyunca, dünyanın İran krizi dolayısı ile nasıl bir çöküş eşiğinde olduğuna dair muhtelif yorumlar dinledik. Mütemadiyen.

Piyasa bu yorumlara inanmamış demek ki. Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı’nı bloke etme yönündeki son hamlesini de piyasa büyük ölçüde görmezden geldi. Olası yorum, ki bu benim de sezgisel olarak vardığım nokta: Eğer Hürmüz’ü kapatmak gerçekten İran’ın oyununu bozacak bir hamle ise, neden baştan yapılmadı? Akla gelmemiştir demek zor; özellikle Venezuela’da ABD’nin nasıl benzer bir abluka modelini uyguladığını hatırlarsak.

Eğer piyasaları perakende bilgi ve görüşlerin yetkin bir birleştiricisi kabul edersek, çıkarım net: yatırımcılar, bu çatışmayı küresel ekonomi için sistemik bir tehdit olarak görmüyor.

Buradan nereye varılır. Buradan ne sonuç çıkarırsınız, o biraz da fıtratınıza bağlı.

Eğer komplocu düşünmeye meyilli olsaydım, zıt bir uç noktaya varabilir, tüm bu olayların ABD-İsrail ittifakını zayıflatmak için kurgulandığını iddia edebilirdim... Yakın dönem ekonomik gelişimler üzerine “en iyi tahmin mekanizması” olan piyasa (müşterek akıl), İran’da kaos, petrol yataklarının tahribi gibi ihtimallere prim vermedi çünkü. Bu olay başladığı gibi biter dedi. O zamanda, ABD’yi kim soktu bu batağa diye bir suçlu aranır. O suçlunun kim olduğu da belli. Cürmü meşhut.

Böyle bir komploya inanmıyorum tabii.

Ama yazıya başlamak için öğretici bir örnek diye düşündüm.

-+-+-+-+

Akıllı İnsanların Aptalca İnançları

Takipçisi olduğum bir Substack yazarı, geçenlerde, Apollo Ay inişlerinin muhtemelen uydurmaca işler olduğunu yazdı. Tamamen bambaşka bir konudan bahsederken, adeta satır arası olarak.

Yazım hatasıdır dedim ama yine de bir yorum attım.

Yazar geri adım atmadı.

Yardımsever bir okuyucu da “eğitimim” için bazı bağlantılar paylaştı yaptığım yorumun altında:

• https://www.aulis.com/investigation.htm

• https://centerforaninformedamerica.com/moondoggie-1/

Dikkatle okudum.

Hiç ikna edici bulmadım.

Yeterli Kanıt Sorunu

Belgelenmiş genel olarak kabul görmüş bir tarihsel olayın inkarı için, resmi anlatıyı destekleyen ve birbirini doğrulayan kanıtlar yığınını külliyen çürütmeniz gerekir. Cımbızla çekilmiş birkaç anormalliğe işaret etmek yetmez.

Apollo ay seyahatlerinin gerçekliği hakkında çok kanıt var:

Jeopolitik: O zamanlar ABD’nin en büyük rakibi olan Sovyet bilim insanları, Apollo uzay araçlarını, kendi bağımsız radyo ve optik teleskopları ile izlediler. Eğer aya inişler sahteyse, SSCB bunu hemen ifşa etmez miydi?

Fiziksel: Apollo astronotları Ay'da, bugün hala Ay Lazer Mesafe Ölçümü (LLR) deneyleri için kullanılan retroreflektör aynalar bıraktılar. Japonya, Rusya, Çin ve ABD'den bilim insanları bu verilere dayanarak makaleler yayınlamaya devam ediyor. Hepsi mi bu sırrın ortağı?

Görsel kanıt: Hindistan, Japonya ve Çin’in uzay araçları günümüzde gerçekleştirdikleri Ay yolculuklarında, Apollo iniş alanlarını yörüngeden görüntülediler ve bu görüntüleri paylaştılar. Onlar da komplonun bir parçası mı oluyor o zaman?

Bu temel gerçeklere itiraz etmeden, 50 yıllık görüntülerdeki küçük tutarsızlıklara işaret etmek, bir sözlükteki yazım hatasından yola çıkarak dilin var olmadığını iddia etmeye benzer.

Her büyük mühendislik projesinde arşivleme ve kayıt hataları kaçınılmazdır ve bunlar kendi başlarına bir aldatmaca kanıtı olmazlar.

İnsanlar Gerçekten Buna İnanıyor mu?

Görünüşe göre Apollo misyonlarının bir kurgu olduğuna inanan çok var:.

• Amerikalıların %5–10’u resmi anlatıya güvenmiyor

• Britanyalıların %12’si, İtalyanların %20’si aynı görüşte

• Avrupa genelinde bu oran %25’e kadar çıkıyor

• 2018 tarihli bir ankete göre Rusların %57’si de öyle düşünüyormuş.

Türkiye için benzer bir veri bilmiyorum.

Bu rakamlar bana olağanüstü geliyor. Başka alanlardaki fikirlerine saygı duyduğum birinden duymamış olsaydım, abartıldığını düşünebilirdim.

Ama değil.

Önemli bir nokta: Yazarı isimlendirmiyorum. Bir alandaki hata, diğer alanlardaki yetkinliği geçersiz kılmaz. Zaten kimlik o kadar önemli de değil.

Benim meseleyi taşımak istediğim soru daha genel.

Zeki İnsanlar Neden Saçmalığa İnanır?

Apollo şüphecilerinin çoğu bilgisiz değil. Aksine, genellikle iyi eğitimli ve mesleklerinde başarılı insanlar.

Bu bir cehalet hikâyesi değil.

Akademik çalışmalar birkaç açıklama sunuyor:

• Entelektüel kibir: Yüksek eğitim ve narsisizm birleştiğinde, kişi kendini “kandırılamayacak kadar zeki” görür ve gizli gerçekler aramaya yönelirmiş.

• Güdümlü akıl yürütme: Zeki insanlar, mevcut inançlarını savunmak için daha sofistike gerekçeler üretebilen insanlardır. Bazen ipin ucu kaçar.

• Uzmanlık paradoksu: Bir alandaki derin bilgi, başka alanlarda da yetkin olunduğu yanılsamasını yaratır.

Bunlar bireysel düzeyde açıklamalar.

Ama bu inançların yayılması için uygun bir ortam da olması gerekir.

Yanlış Bilgi İçin Mükemmel Ortam

Modern toplum tam da böyle bir ortam sağlıyor:

• Aşırı karmaşıklık: Her şey detayda o kadar karmaşık ki hiçbir birey tüm bilgileri bağımsız olarak doğrulayamaz. Detaya inmeyen genel geçer hükümlemeleri de her yana çekmek mümkün.

• Kurumsal çıkarlar: Şirketler, rakip teknolojileri itibarsızlaştırmak için yarı gerçek haberler yayıyorlar mütemadiyen ve hatta bazen doğrudan yalan üretiyorlar.

• Entelektüellerin “ihaneti”: Akademisyenler finansal veya ideolojik etkilerle hareket ettiğinde, güvenilirliklerini zedeler. Üniversiteler de güvenilmez olur.

• Teşvik yapısı: Sosyal medya doğruluğu değil, dikkat çekiciliği ödüllendirir.

İlk maddede değinilen karmaşadan doğan mecburiyetten dolayı, modern dünyada teyit fonksiyonu bireylerden kurumlara devredilmiştir.

Ve bu kurumların niçin kusursuz olmadıklarını diğer maddeler ifade ediyorlar.

Sonuç

Apollo örneğini seçmemin nedeni, bunun “temiz” bir vaka olması—kanıtlar güçlü, duygusal ve ideolojik etkiler ise görece sınırlı olması.

Eğer zeki bir insan, Neil Armstrong’un Ay’da yürümediğine bile kendini ikna edebiliyorsa, çok daha karmaşık siyasi komploların nasıl ortaya çıktığını anlamak zor olmuyor.

Sorun esasen kanıt değil.

Sorun güven.

Güven çöktüğünde, kanıt tek başına yetmiyor.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

31 Mart kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=31.72TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Mühendis hesabıyla, bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 482

Takipçi sayısı :652

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Trump-Netanyahu saldırısının başarılı olabileceğine hiç inanmamıştım. İlk füzeler havalanır havalanmaz, Trump’ın hata yaptığını ve harekatın stratejik bir intihar olduğunu yazdım. Yine de, durumun bu kadar çabuk böyle karman çorman olacağını beklemiyordum. Harekat başladıktan iki hafta sonra bile, hâlâ “onurlu çıkışı” mümkün görüyor, Trump yanlışını anlayıp istikamet değiştirirse, Orta Doğu’da statükoya, küçük değişiklikler ve bir takım tavizlerle de olsa, geri dönülebileceğini düşünüyordum. Artık buna imkan vermiyorum.

Zağros yamaçlarında bir Çanakkale tekrarı

Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail için durum her gün kötüden daha kötüye doğru gidiyor. 3 Mart’ta İngiltere’nin Süveyş Krizi fiyaskosuna benzetmiş olduğum tablo, artık sanki çok daha ağır bir şeye dönüşüyor gibi: adeta Çanakkale tipi bir hezimet geliyor ABD için eğer mevcut gidişatta ısrar edilirse.

Trump ültimatomları serap gibi

Trump bir hafta önce, İran 48 saat içinde teslim olmazsa tüm enerji altyapısını vurmakla tehdit etti. Bu süre, önce 5 gün, ardından 10 gün daha uzatıldı ve son tarih 6 Nisan’a itildi. Çölde serap gibi, yaklaştıkça ültimatomlar geri kayıyor.

Tahran’ın cevabı, şimdilik, ölçülü ama kararlı. İran Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolün devam edeceğini vurgularken, herhangi bir tırmanmanın Körfez genelinde topyekûn bir enerji altyapısı saldırısını tetikleyeceğine işaret ediyor ve Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan ve İsrail dahil tüm bölge ülkelerini hedef alacağını söylüyor.

Sayılar her şeyi anlatıyor aslında

28 Şubat’ta savaş başlamadan önce her gün yaklaşık 138 gemi Boğaz’dan geçiyordu. Bu sayının günde 10’a kadar düştüğü ve geçişlerin artık İran onayına bağlı olduğu söyleniyor.

Tahran ayrıca ileride gemi başına 2 milyon dolar geçiş ücreti fikrini getirdi gündeme.

Trump yönetiminin, düğümü “Deniz Piyadeleriyle çözme” söylemleri (plan diyemiyorum), yakın tarihle karşılaştırıldığında neredeyse bir fantezi:

• Körfez Savaşı (1991): 8 ay hazırlık, yaklaşık 1 milyon asker

• Irak İşgali (2003): 1 yıldan fazla hazırlık, yaklaşık 350 bin asker

• Bugünkü “plan”: 10 bin deniz piyadesi ve bolca dua—ve sıfır lojistik hazırlık

İran, Irak’tan çok daha büyük ve coğrafi olarak daha zor bir ülke. Irak’taki düz Mezopotamya ovasına kıyasla, İran’ı çevreleyen dağlar, ülkenin işgalini kat kat daha karmaşık hale getiriyor. Aceleyle başlatılacak bir kara harekâtı, hazırlıksız bir güç için büyük ihtimalle felaketle sonuçlanır.

Kaba Güç Yeni Oyuna Çarptı

ABD, Britanya İmparatorluğu’nun erişim alanını devraldı ama onun yüzyıllar içinde geliştirdiği stratejik inceliği benimseyemedi. Amerikan gücü, ezici sınai ve askeri üstünlüklere dayandı hep. Türk atasözünün dediği gibi:

“Zor oyunu bozar.”

Washington, 20. yüzyılda girdiği çatışmaları, hep rakiplerinin kaldıramayacağı seviyelere çıkarak kazandı. Ama bu mantık burada işlemiyor. ABD konvansiyonel olarak İran’a karşı elbette üstün ama bu üstünlüğü kalıcı bir siyasi sonuca çevirmek için gereken ölçekli bir işgal gücünü devreye sokması lojistik ve politik olarak mümkün değil.

“Nükleer seçenek” dahi çözmez. ABD ya da İsrail, İran’a nükleer silahlarla saldırsalar bile bu savaşı kazanmaları zor. İran geniş bir ülke, nükleer saldırının vereceği telefe rağmen iç bütünlüğü kırılıp çökeceğini sanmam. Aksine, böyle bir haydutluk, ABD ve İsrail’i küresel ölçekte daha da tecrit eder ve yöneticilerin günü gelir savaş suçlusu olarak yargılanmalarına yol açabilir.

Daralan Çıkış Kapısı

ABD şu anda bir çıkmazda ve bu çıkmaz sürdükçe geçen zaman İran’ın elini güçlendiriyor. Benim gibi dışarıdan bir gözlemci bunu görebiliyorsa, karar vericilerin hayli hayli gördüğünden emin olabiliriz. Ama görmek bilmek yetmiyor demek ki.

Hürmüz Boğazı’nı yeniden trafiğe açmaya yetecek inandırıcı bir askeri yol mevcut değil. Bu durumda, kalkışılacak her tırmandırma, bir güç gösterisi değil yanlış hesaplama sonucu olacaktır. Vaziyet giderek geçmişteki Sarıkamış veya Pearl Harbour gibi gafları, kendi retorikleri içine sıkışan başka liderlerin umutsuzluk içinde başvurdukları başka boş hamleleri anımsatmaya başlayabilir.

Trump muhtemelen tuzağı görüyor ama çıkış kapısını bulamıyor. Artık “kazandık” deyip savaşan güçleri geri çekerek bu badireden sıyrılmak mümkün değil—ancak ABD Körfez’den tamamen çekilir ve üslerini kapatırsa bu mümkün olabilir.

Ve bu senaryo bence her geçen gün daha olası hale geliyor.

Şemsiye Kapanıyor

1945’ten bu yana ABD’nin Orta Doğu’daki varlığı bir “stratejik şemsiye” işlevi gördü. Bölgede Washington’ın bilgisi ve onayı dışında kayda değer hiçbir şey gerçekleşmedi.

O dönem bitiyor.

Gelinen durumda, İran’la uzlaşabilmek için, büyük olasılıkla ABD’nin bölgedeki önemli üslerini kapatması gerekecek. Yani şemsiye kapanıyor. Bunun arkasından ciddi bir sağanak gelebilir. Bölge, yeniden uyanan, nesillerdir karşı karşıya kalmadığı güçlerle baş başa kalacak.

Becerebilirsem, bir sonraki yazımda bu “Amerika sonrası” dönemin Ankara, Riyad, Tel Aviv, Körfez ülkeleri ve Tahran için ne anlama gelebileceğini ele alacağım.

-+-+-+-+

Okuduklarım

Julian Barnes, A History of the World in 10½ Chapters. Kronolojik bir tarih beklemeyin. Nuh’un gemisinden başlayarak, tarihten seçilmiş olaylar üzerine kurulmuş hikayeler. Çoğunu ilginç buldum ama sıkıcı olanlar da vardı. ⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

31 Mart kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=30.45TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Mühendis hesabıyla, bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 481

Takipçi sayısı :639

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

3 Mart tarihli yazımda, Operation Epic Fury ile Donald Trump’ın hata yaptığını savundum. Birçok kişi İran’ın hızla teslim olacağını düşünüyordu. Ben bu beklentiyi paylaşmadım.

Savaşın üçüncü haftasında tablo öngördüğümden de karmaşık. İran hayatta kalmakla yetinmeyip fazlasını yapıyor. Aldığı bombalara rağmen, karşılık verme kapasitesini koruyor.

Şarjör Krizi

Ordular sahada dövüşmüyor, birbirlerine uzaktan mermi yağdırıyor. Sonunda, şarjöründe mermisi biten kaybedecek. Yani, savaş bir "envanter yarışına" dönüştü.

İran füzeleri ABD Körfez üslerini ve İsrail kentlerini vurmaya devam ediyor. Önleme oranları henüz yüksek ama hava savunmasının da sınırları var. Ekonomik denklem acımasız: 20.000 dolarlık Shahed drone’larını milyon dolarlık füzelerle vurmaya devam etmek uzun vadede zor.

Hatta fiziksel olarak imkansız çünkü bir Patriot veya Arrow önleme füzesinin üretimi aylar sürerken, İran aynı sürede onlarca basit drone ve füze üretebiliyor.

İsrail Savunma Kuvvetleri’ne göre İran’ın, savaş başlamadan önce yaklaşık 2.500 balistik füzesi ve her ay 100 yeni füze üretecek kapasitesi vardı. Rakamları teyit etmek zor ama İran’ın hâlâ ciddi bir füze envanterine sahip olduğu aşikar.

İsrail’in önleyici füze stoklarındaysa azalma haberleri var. Haaretz, bu konuda İsrailli yetkililerin Washington’u uyardığını bildiriyor.

Önlemede başarısızlık İsrail için hem politik hem de psikolojik açıdan önemli. Şehir hedeflerine ulaşan birkaç füze bile olsa ciddi yıkım görüntüsü yaratabilir ve savunma sistemine olan güveni zedeleyebilir.

Savaş uzadıkça İsrail hava savunması üzerindeki baskı artıyor gibi sanki. Belki, İran’ın otuz yıldır hazırlandığı strateji buydu.

İran Stratejisi

İran, 1991 Körfez Savaşı’nda ve 2003 Irak işgalinde Irak hava savunmasının ve askeri altyapısının ne kadar hızlı yok edildiğini gördükten sonra farklı bir strateji benimsedi. Yer üstü tesisleri yerine, yer altı askeri altyapısına büyük yatırımlar yaptı.

Zagros ve Alborz dağ sıralarının derinliklerine kazılan bu "füze şehirleri", fırlatma rampalarını ve ekipmanlarını hava saldırılarından koruyor. Bazı tesislerin, füzelerin doğrudan yer altından taşınıp fırlatılmasına olanak sağladığı anlaşılıyor.

Örneğin, yaklaşık 2.000 km menzilli Emad orta menzilli balistik füzesinin yer altından yüklenmesine dair şu videoyu izledim:

Ayrıca Zagros Dağları’nın denize bakan yamaçlarına inşa edilmiş yer altı deniz üsleri olduğu da iddia ediliyor.

Derinkuyu’dan Modern Sığınaklara

Toprak altında şehirler inşa ederek korunma fikri Orta Doğu’da ilk değil. Türkiye Kapadokya’da Derinkuyu mesela. Yaklaşık 85 metre derinliğe ulaşan bu yeraltı kenti, en yoğun döneminde 20.000 kişiyi hayvanları ve erzaklarıyla birlikte barındırabilecek kapasitedeydi. 1.500 yıl önce, yüzyıllar içinde kademeli olarak inşa edildiğini söylüyor tarih.

Ocak 2020’de Derinkuyu’yu ziyaret ettim ve bu muhteşem antik mühendislik örneğini bizzat gördüm. Aşağıdaki Wikipedia fotoğrafı bunu benim çekebildiğim fotoğraflardan çok daha iyi yansıtıyor:

Zagros Dağları’nın kaya yapısı Kapadokya’nın kireçtaşından çok daha sert kuşkusuz ama modern kazı teknolojileri karşısında sert kaya aşılmaz bir engel değil. Ayrıca, sert kayayı kazmak zor olur ama bir kere kazıldıktan sonra, sert kaya içindekini daha iyi korur. İran yaklaşık otuz yıldır granit içine yer altı askeri altyapısını inşa ediyor olabilir.

Zagros ve Elburz dağlarının altında geniş, sertleştirilmiş tesis ağlarının bulunması son derece muhtemel ve bu tür tesislerin havadan imha edilmesi son derece zor bence.

Ne bekliyorlardı?

Washington ve Tel Aviv’deki karar vericilerin bu gerçeklerden habersiz olduklarını sanmıyorum. Mutlaka biliyorlardı ama bunlara gerek olmayacağını sanıyorlardı bence. Belki de savaş, İran içinde bir değişimi tetiklemek amacıyla başlatıldı. Yine de, hele hele Ocak ayından sonra, başarılı bir halk ayaklanması beklentisinde olmak da gerçekçi görünmüyor bana.

Farklı bir düşünce hattına dair ipuçları var. Joe Rogan programında, Konstantin Kisin ile geçenlerde yapılan bir mülakatta, ABD’nin İsrail’e bazı üst düzey İranlı yetkililerin hedef alınmaması gerektiğine dair bir liste verdiği iddiaları tartışıldı. Bu kişilerin diplomatik yollarla ya da bir darbe aracılığıyla “yönetilebileceği” düşünülmüş olabilir dendi. Yani bir iç komplo umudu varmış denebilir mi?

Bu da bana biraz zorlama geliyor. Tarihsel deneyim, dış baskının İran’da rejimi zayıflatmak yerine hep güçlendirdiğini gösteriyor.

Zihin okumak zor. Mühim olan, Trump-Netanyahu ikilisi rakiplerini bu kadar yanlış değerlendirdilerse, bu savaşın nasıl başladığı değil, nasıl biteceği kaygılandırıyor beni.

Nükleer Kabus

Donald Trump Pekin ziyareti öncesi çatışmayı sonlandırmak ister muhtemelen. Fakat Washington zafer ilan edip saldırıları durdursa da İran misillemeleri bırakmayabilir.

İsrail’in savunma sistemine yönelik baskı dayanılmaz hale gelirse ne olur? Böyle bir durumda Benjamin Netanyahu nükleer seçeneği gündemine getirebilir mi?

Bu ürkütücü bir ihtimal.

Netanyahu, İsrail’in stratejik hedefleri uğruna aşırı adımlar atmaya hazır olduğunu defalarca gösterdi geçmişte.

İsrail’in İran’a nükleer füze atma ihtimali, yakın zamanda David Sacks tarafından All-In Podcast’te de dile getirildi. Trump’ın kıdemli danışmanlarından biri Sacks’ın bu tehlikeyi bu kadar açıkça telaffuz etmesi dikkatimi çekti.

Umarız böyle bir senaryo hiçbir zaman gerçeğe dönüşmez. Sadece Orta Doğu değil bütün dünya için sonuçları korkunç olur.

References

• Joe Rogan Experience, with Francis Foster and Konstantin Kisin. 11 March 2026

• Glenn Diesen - Greater Eurasia Podcast

• The Missile Threat web site. My source on inventory and capabilities of Iranian missile fleet.

• Iran’s Underground Bases: From “Missile Cities” to Airbases and Reserve Fleets by Oleksandr Yan, Militarnyi. An Ukranian site with this surprisingly detaied information on the Iranian underground installations.

• Institute for the Study of War (ISW) — publishes daily updates on missile counts

• Haaretz. Excellent source of Middle Eastern news. Not all articles are available free but it is worth paying the subscription fee.

• MidEast Journal.

-+-+-+-+

Okuduğum kitaplar

Kolymsky Heights — Lionel Davidson

Güzel ve son derece sürükleyici bir kitap. Bir casusluk macerası olarak pazarlanıyor ama bundan çok daha fazla şeyler var içinde.

Hikâye, Stalin döneminin Gulag sisteminde başlıyor; burada sürgün bilim insanları, neredeyse tesadüfen, bir araştırma projesi başlatıyor. Roman zaten böyle açılıyor. Proje, Sovyetler Birliği’nin çöküşünden sonra da varlığını sürdürüyor ve Sovyet sonrası Rusya, çalışmanın muazzam potansiyel değeri nedeniyle sıkı gizlilik kurallarını devam ettiriyor. Durumdan bir şekilde haberdar olan CIA, işin iç yüzünü öğrenmek için bir ajan gönderiyor.

Romanı asıl güzel yapan şey, olağanüstü detay zenginliği. Davidson, Sibirya coğrafyasını, oranın insanlarını ve yaşam biçimlerini çok güzel tasvir ediyor. Kitap aynı zamanda Rus devletinin işleyişine dair keskin gözlemler sunuyor; bürokrasinin mantığını, kapalılığını ve iç ritimlerini başarıyla yansıtıyor.

Detaylar o kadar inandırıcı ki, başlangıçta yazarın Rus olduğunu düşündüm, sonra araştırıp öğrendim.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

15 Şubat kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=30.96TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Bu grafikteki trendlerin sürdürülebilirliğini kavramam mümkün değil. Kurdaki değer kaybının her zaman enflasyon oranının biraz üzerinde seyretmesini beklerdim. Mühendis hesabıyla, bu grafiği sürdürmenin tek yolu ülkeye düzenli döviz girişi olmasıdır; ancak hesaplarda böyle bir girdi görünmüyor. Karışık bir mesele.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 476

Takipçi sayısı :623

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail, geçtiğimiz hafta sonu İran’a yönelik devasa bir bombardıman harekatı başlattı. Ana akım medyadan gelen ilk haberler, bu saldırıların İran güç yapısının en üst kademesini “biçtiğini” ve rejimin çöküşünün an meselesi olduğunu iddia ediyor. Operasyona takılan mahlas Grand Fury yani Büyük Öfke.

Stratejik Bir Hata

Öfke ile kalkan zararla oturur. Kendi adıma, Trump yönetiminin vahim bir stratejik hata yaptığına inanıyorum. Bu görüşüm sadece askeri lojistiğe değil, İran devlet geleneğine, Şii kültürüne ve küresel hegemonyanın değişen doğasına dayanıyor.

İran Siyasi Kültürünün Direnç Kapasitesi

İran’ın siyasi bir çöküş yaşamadan en ağır darbeleri bile soğurma kapasitesine sahip olduğunu defalarca gördük tarihte. Kerbela’dan beri gelen Şii dayanıklılığının burada payı var bence. 1980-1988 yılları arasındaki İran-Irak Savaşı’nda ülke, muazzam can kayıplarına ve ekonomik yıkıma rağmen ayakta kalmayı başardı.

ABD-İsrail koalisyonu bu çatışmaya bir “Apollo” özgüveniyle girdi. Ancak İran, “Rocky Balboa” gibi darbeleri alsa da yere serilmeyen bir dayanıklılığa sahip. Stratejik sabır, Tahran için sadece bir politika değil, kültürel bir genetik kod. Dış baskılar, İran kimliğini parçalamak yerine tarihte onu daha da kenetlemişti. Yine öyle olacak.

Çaldıran dersleri

Bugünün stratejistlerinin 1514 Çaldıran Meydan Muharebesi’ni iyi etüt etmesi gerekir. Osmanlı Sultanı Yavuz Sultan Selim, savaş meydanında Şah İsmail’i bozguna uğrattıktan sonra İran mülkünü kalıcı olarak Osmanlıya katmaya hiç çalışmadı. Çünkü meydanda kazanılan zaferin, siyasi fetihle aynı şey olmadığını biliyordu.

1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması ile sabitlenen Türk-İran sınırının bugüne dek değişmemiş olması tesadüf değildir. Osmanlılar, İran’ın muharebede yenilse de kolay hazmedilir lokma olmadığını biliyorlardı. ABD ve müttefikleri bugün bu gerçeği yeniden keşfetmek üzereler.

Küresel Güç Dengeleri

İran boşlukta tek başına savaşıyor varsaymak saflıktır. Tahran’ın son bir yılda hem yerli üretimle hem de dış tedarikle füze envanterini tazelediği aşikâr.

Rusya ve Çin, İran’ı, İsrail savunmasını tamamen çökertecek kadar silahlandırmayabilir—zira bu, İsrail’in “nükleer seçenek” eşiğini aşmasına neden olabilir. Ancak her iki gücün de ortak çıkarı, İran’ın, ABD’nin stratejik hedeflerini zorlayacak kapasitede kalması. ABD prestijini ve kaynaklarını tüketecek uzun süreli bir kitlenme, Moskova ve Pekin için ideal senaryo.

İç Siyaset ve Zaman Faktörü

Trump’ın en büyük düşmanı zaman. Bu çatışma aylara yayılırsa, Trump’a siyasi maliyeti katlanarak artacak.

• Kongre Baskısı: Demokrat liderler, Kongre onayı olmadan başlatılan bu savaşın bir azil (impeachment) sürecini tetikleyebileceğinin sinyallerini verdiler bile.

• Kasım Seçimleri: Kamuoyu yoklamaları, seçmen çoğunluğunun savaşa karşı olduğu yönünde. Kasım seçimlerinde hem Kongre hem Senato kontrolü muhalefete geçebilir. Bu da, Orta Doğu’da girdiği bu yeni “bitmeyen savaş”ın Trump’ın sırtında devasa bir siyasi kambura dönüşmesinini sağlar ve hatta azlolmasının önünü açar.

İran’ın Zafer Tanımı: Ayakta Kalmak

İran’ın geleneksel anlamda bir “zafer” kazanmasına gerek yok. Sadece hayatta kalması yeterli. Rejimin topyekûn çöküşü ya da toprak bütünlüğünün bozulması dışındaki her senaryo, Tahran tarafından—ve bölge halkları gözünde—stratejik bir zafer olarak pazarlanacaktır. Bu tiyatroda dayanıklılık, hakimiyet demektir.

Amerikan “Süveyş Anı” mı?

Geleceğin tarihçileri “Büyük Öfke Operasyonu”nu (Operation Grand Fury), 1956 Süveyş Krizi’ne benzetecekler. Yani, gerileme dönemindeki imparatorluklar için, hırs ile gerçek kapasite arasındaki uçurumun artık gizlenemez hale geldiği o kırılma noktası.

Genç okurlar için kısa bir hatırlatma:

1956’da İngiltere ve Fransa, İsrail ile gizli bir ittifak yaparak Süveyş Kanalı’nı ele geçirmek ve Nasır’ı devirmek için Mısır’ı işgal etti. Askeri başarıya rağmen ABD desteği gelmedi ve Sovyetler Birliği’nin müdahale tehdidiyle karşılaştılar. Sonuç; İngiltere’nin aşağılanarak çekilmesi ve küresel bir güç olmaktan çıkıp “ikincil ortak” seviyesine gerilemesi oldu. Başkan Anthony Eden fiyaskonun sorumluluğunu yüklendi ve istifa etti.

Eğer mevcut harekat net bir stratejik sonuç vermezse, bu, ABD hegemonyası için de benzer bir sembolik son anlamına gelecektir. Trump için de yolun sonu olabilir.

Sonuç

Büyük güçler nadiren tek bir patlamayla yok olur. Genellikle, iradelerini dünyaya dayatamadıklarının ayan beyan ortaya çıktığı “ifşa anlarıyla” gerilerler. Eğer bu harekat çıkmaza girerse, bir dönemin batışını izliyoruz demektir.

-+-+-+-+

Okuduğum kitaplar

• Robert Goddard, Hand in Glove İspanyol İç Savaşı’nda patlak veren bir hadisenin günümüzdeki yankıları. Goddard her zamanki gibi ilgi çekici. Stalin’in İspanyol anarşistlerine karşı gösterdiği ikiyüzlülük dahil, İspanyol iç savaşı hakkında bir şeyler öğrendim. ⭐️⭐️⭐️⭐️

• Charles Cumming, Box 88 "Five Books" web sitesinde muazzam bir edebi casusluk örneği olarak tavsiye edilmişti. Ne büyük bir abartı! En iyi ihtimalle, havaalanı kitapçılarında bulabileceğiniz o sıradan gerilim romanlarından biri. Belki affettirecek bir meziyeti çıkar diye sonuna kadar okudum ama maalesef; tam bir hayal kırıklığı. ⭐️

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

15 Şubat kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=30.89TRY olarak çevirdim

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 476

Takipçi sayısı :623

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

“Seçkinlerin mutabakatı” (elite consensus) üzerine yazdıklarımı okumamış olanlar için aşağıda bir özet geçeceğim. Ancak giriş olarak şunu söylemek yeterli: Seçkinlerin mutabakatı her toplum için hayati öneme haizdir ve sürekli bakım ve tazelenme gerektiren dinamik bir süreçtir. Yüzde yüz fırsat eşitliği varsa bu tazelenme kolay olur çünkü en maharetliler doğal yollardan yükselir. Fırsat eşitliği yoksa, elit kadro vakitlice yenilenebilsin diye yapay kanallar icat etmek gerekir. Öyle de olmuştur. Ben Epstein olayını sade bir polisiye durum değil; bu kanalların nasıl yozlaştırılabildiğine dair bir “vaka analizi” olarak görüyorum. Eğer derin karakter bozuklukları ve sapkınlıkları olmasaydı, Epstein muhtemelen etkili başarılı bir “toplum önderi” olarak tanınacaktı. Onun yükselişini ve düşüşünü anlamak, liberal demokrasilerin içindeki bu çok özel zaafı anlamak demektir.

Jeffrey Epstein’ın Yükselişi

Jeffrey Epstein, üniversite diploması olmamasına rağmen, 1974 yılında New York’taki çok prestijli Dalton Okulu’nda fizik ve matematik öğretmeni olarak işe alındı. Dalton, öğrencilerinin Amerika’nın en varlıklı ve en nüfuzlu ailelerinden geldiği, yani geleceğin seçkinlerinin yetiştiği bir mektep.

İki yıl sonra “düşük performans” nedeniyle işten çıkarılmış olsa da, bu kısa süre zengin ebeveynlerden oluşan bir ağa sızması için ona yetti. Bu çevreden aldığı referanslar, önce Bear Stearns’e, ardından Victoria’s Secret’ın kurucusu Leslie Wexner gibi isimlerin portföy yöneticiliğine uzanan Wall Street kariyerinin kapılarını açtı.

30’lu yaşlarının sonuna geldiğinde Epstein mültimilyoner olmuştu bile. 2019’daki ölümüne gelindiğindeyse serveti yaklaşık 600 milyon doları bulmuştu. Bu zenginlik geleneksel yatırım bankacılığından değil; çok zengin isimlere sunduğu muhtelif ve karmaşık vergi düzenlemeleri ve benzer hizmetler üzerinden geliyordu.

Jeffrey Epstein’ın Çöküşü

Pek çok kişi ilk on milyondan sonra emekli olup sessiz ve lüks bir hayat sürmeyi seçerdi belki ama Epstein küresel toplumsal yapının merkez güçlerinden biri olmayı arzuluyordu. Servetini kullanarak partiler vermeye başladı. Nüfuzlu konukları bu partilere cezbetmenin yollarını aradı. Zamanla bu buluşmalar, reşit olmayan genç kızların cinsel istismarıyla ayrılmaz bir bütün haline geldi.

1996 yılında polise ve FBI’a yapılan şikayetler sonuçsuz kaldı ve Epstein’ın nüfuz çevresi genişlemeye devam etti. 2005’teki soruşturma ve ardından gelen 2008 tarihli tartışmalı “anlaşmalı ceza” (sweetheart deal) bile —ki bu ceza kapsamında gündüzleri işine gitmesine izin verilen 13 aylık bir hapis süreci geçirmişti— onun sosyal statüsünü sarsmaya yetmedi.

ABD Adalet Bakanlığı ve kongre komiteleri tarafından yayınlanan belgeler, Epstein’ın 2008 mahkumiyetinden çok sonra bile iş dünyası, akademi ve siyaset dünyasıyla yoğun temas halinde olduğunu gösteriyor. Dosyalarda yazılanlar muhatapların suça ortaklığını kanıtlamasa da, Epstein’ın seçkin ağlar içinde kendini nasıl konumlandırdığını gösteriyor. Virginia Giuffre gibi mağdurların kararlılığı ve azimli araştırmacı gazetecilik çabaları sayesinde, Epstein’i koruyan zırhlar teker teker yıkıldı, siyasi hava değişti ve 2019’da hakkında çocuk ticareti suçlamasıyla federal hükümet dava açtı. Bir ay sonra Epstein, hapishanedeki hücresinde ölü bulundu.

Küresel Medya İçin Bir Rorschach Testi

Epstein’ın ölümüyle oluşan boşluk ve yetkililerin dosyaları açıklamadaki isteksizliği, çeşitli anlatıların türemesine neden oldu:

Avustralya’da: Bizim burada medya, konuyu büyük ölçüde bir suç şebekesi —seks ticareti yapan sıradan bir sapık olayı— diyerek ele aldı ve özellikle İngiliz Kraliyet ailesinin iştiraklarına odaklandı.

Türkiye’de: Resmi ABD anlatılarına genellikle şüpheyle yaklaşan yorumcular, davayı “kompromat” ve dış istihbarat çerçevesinden değerlendirdi. Amiral Cihat Yaycı gibi isimler, Epstein’ın uluslararası nüfuz operasyonları için müttefik istihbarat servisleri tarafından devşirildiği tahlilleri yaptılar.

Küresel Siyasi Sol: Bir çok ülkede sol eğilimli sosyal medya kullanıcıları olayı, Batı kapitalizmindeki kurumsal ve sistemik çürümenin bir belirtisi olarak gördü.

Siyasi Sağda: Özellikle ABD’de, vaka “Pizzagate” teorileriyle harmanlandı ve Epstein, toplumu yöneten gizli bir çetenin hizmetkarı olarak resmedildi.

Benim görüşüm bunların hepsinden biraz farklı. Epstein fenomenini tekil bir suçtan ya da eşyanın tabiatına uygun bir semptomdan ziyade, bir hastalık olarak görüyorum. Bozuk bir mitokondrinin sağlıklı hücreleri kansere dönüştürmesi gibi, Epstein da liberal demokrasilerin işleyişi için normalde şart olan bir toplumsal mekanizmayı yozlaştırdı.

Seçkinlerin Mutabakatını Anlamak

Aralık 2023’te, Stefan Dercon gibi akademisyenlerin savunduğu “seçkinlerin mutabakatı” (elite consensus) kavramının öneminden bahsetmiştim. Sağlıklı bir demokraside bu, siyasi ekonomiyi istikrarlı tutan temel çerçeveler üzerinde, nüfuz sahibi aktörlerin vardığı genellikle su yüzüne çıkmayan bir mutabakattır. Çatladığında, politik tutarlılık ve toplumsal güven yok olur.

Üstüne basarak söylemem gerekiyor: bir “gizli örgüt, ak sakallılar meclisi” teorisi değil bu. Sadece ve sadece, siyasetçilerin, iş dünyası liderlerinin ve entelektüellerin oluşturduğu, toplumdaki sınıf yapılarını temsil etmekle beraber zaman içinde üyeleri değişen, sayıları tam olarak da belli olmayan amorf ama dinamik bir grubun ülkenin yönünü belirlediği gerçeğinin kabulüdür. Bir toplumun sağlıklı kalabilmesi için bu grubun geçirgen olması gerekir. Üye yapısının liyakat bazında sürekli tazelenmesi şarttır.

Kanallar tıkanırsa

Liyakat temelli yollar daraldığında toplumlar durağanlaşır. İngiltere uzun süredir kemikleşmiş sınıf ayrımlarıyla mücadele ederken, ABD’de de son elli yılda seçkinlerin kendi kapalı kalelerini kurmaya başladıklarına şahit oluyoruz. Zenginler artık farklı mahallelerde oturuyorlar, farklı dükkanlardan alışveriş yapıyorlar, tatil için farklı yerlere gidiyorlar, çocuklarını farklı okullara gönderiyorlar. Farklı toplumsal tabakaların temas ettiği yüzeyler ortadan kalktıkça, alt tabakalardan gelen yetenekli maharetli unsurların seçkinlerin dünyasına katılımı sağlayan o “geçirgenlik” azaldı.

Tecriti kırıp yeni sosyal bağlantılar kurmak için yeni “yapay” yollar icat edildi. 1990’larda “networking” (ağ kurma) ve “socializing” (sosyalleşme) gibi terimler sıradan kelimeler olmaktan çıkıp temel iş stratejilerine dönüştü. Bu faaliyetler, yeni fikirlerin ve yeni insanların toplumun katmanları arasında yayılmasını kolaylaştırmak için tasarlanmıştı.

Epstein’ın şöhreti tam olarak bu yolları istismardaki becerisinden geliyor. Seçkin ağların içine liyakatle değil, sosyal mühendislik ve “erişimi metalaştırma” yoluyla sızdı. Motivasyonu sadece para değil, güce yakın olmaktı; Jay Gatsby’nin o meşhur “olağanüstü umut etme yeteneğinden” arındırılmış, modern ve karanlık bir hırstı onunki...

Sonuç

Epstein fenomeni, varlıklı liberal demokrasilere özgü bir patolojidir. Cinsel sapkınlık her yerde var ama farklı rejimlerde farklı biçimler alır.

Mesela, mutlak monarşilerde güç, hükümdarın en yakın çevresinde toplanmıştır; Kralın dikkatini çekmek için bambaşka yollara ihtiyaç duyarsınız.

Çin Halk Cumhuriyeti gibi tek parti sistemlerinde, seçkinlerin oluşumu tamamen partinin tekelindedir. ABD tarzı “bağımsız networking” orada aynı getiriyi sağlamaz.

Epstein, demokrasinin kaçınılmaz bir sonucu değildi ama demokrasinin zaaflarından beslenen bir marazdı. Liberal demokrasileri işler kılan o “sosyal geçirgenlik” mekanizmalarını taklit ve istismar eden bir parazitti.

-+-+-+-+

Okuduğum kitaplar

• Vigil, George Saunders. Bir hayal kırıklığı. ⭐️⭐️

• Ian McEwan, What We Can Know, Usta yazar ama bu kitabı biraz kendi ortalamasının altında bence⭐️⭐️⭐️

• Robert Goddard, Out of the Sun, Standard Goddard kalitesi, ⭐️⭐️⭐️⭐️

• Julian Barnes, A Sense of Ending, Barnes çok usta bir yazar ama Londra’nın zengin çocuklarının dünyaları ve kaygılarını benimsemek zor oluyor bazen. ⭐️⭐️⭐️⭐️

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

15 Şubat kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=30.89TRY olarak çevirdim

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 467

Takipçi sayısı :615

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Kimilerinin ‘Amerikan Yüzyılı’ dedikleri yirminci yüzyıl Amerika için bir muhteşem yüzyıl oldu. Ardından gelense, bir hayal kırıklığı yüzyılı olabilir.

Amerikan rüyasının çözülüşü soyut bir mesele değil. Küresel bir imparatorluk gerilerken, yalnızca kendi tebaası değil, herkesi etkiler, dünya yeniden şekillenir.

Roma İmparatorluğu çöktüğünde, Avrupa birbirleriyle rekabet eden küçük devletlerden oluşan bir mozaik hâline geldi. Avrupa da daha sonra modern dünyanın büyük bölümünü kendi suretinde biçimlendirdi. Amerikan ricadının da benzer ölçekte sonuçlar doğurmayacağını hayal etmek zor.

Amerikan imparatorluk gücü görülür biçimde zayıflarken, yerine nasıl bir dünyanın şekillenmekte olduğu henüz belirsiz.

Oysa her şey kadar farklı başlamıştı.

“Amerikan Yüzyılı”nın Başlangıcında

Yirminci yüzyılın başlarında Amerika Birleşik Devletleri gelenin gözünü kamaştıran, enerjik, kendine güvenen ve geleceğe dönük bir mekandı. Avrupa’yı yakalamaya çalışan bir ülke değil, onu geride bırakıp ilerlemekte olan bir ülke gibiydi.

Amerika’da gördüklerine hayran olan H. G. Wells, 1906’da şöyle yazmıştı:

“New York, Avrupa anlamında bir şehir değil. Çeliğin ve ışığın tuhaf bir bileşimi; sınırsızca yukarı doğru büyümüş… Yeni şehirlerin ilki, yarının şehri.”

Bundan on yıl önceki 1893 Chicago Dünya Fuarı hakkında Henry Adams şunları yazmıştı:

“Chicago Fuarı, Amerikan düşüncesinin bir bütün olarak ilk ifadesiydi… Yaklaşmakta olan devasa bir şeyin gerilim ve baskısı hissediliyordu.”

Edith Wharton, yirminci yüzyıl başındaki New York hâlini daha sade ifade etmişti:

“Her şey mümkün görünüyordu — ya da en azından her şey oluvermek üzereydi.”

Aynı yıl Antonín Dvořák, genç bir uygarlığın canlılığından ilham aldığını söyleyerek Yeni Dünyadan adlı 9. Senfonisini besteledi.

Buna rağmen, yirminci yüzyılın başındaki Amerika içine dönüktü. Avrupa işlerini yönetmeye ya da eski dünya güçlerinin yerine geçerek küresel bir hegemon olmaya hevesli değildi.

Bu isteksizlik tesadüfen de değildi. Pek çok Amerikalı, Amerikan kimliğinin yanında güçlü Avrupa kimliklerini de koruyordu; Avrupa’daki çatışmalarda taraf olmak iç siyaseti parçalama riski taşıyordu. Woodrow Wilson Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında Amerikan ideallerini evrensel normlar hâline getirmeye çalıştığında, bu girişimini Amerikan seçmeni sert biçimde reddetti. Partisi ağır bir bedel ödedi ve yeni iktidar ülkeyi uluslararası angajmanlardan geri çekti.

Özetle: Yirminci yüzyılın başındaki Amerika coşkulu, kendine güvenen ve iddialıydı ama emperyal değildi. Amerika’nın kaderinin dünya liderliği olduğu fikri henüz ortada yoktu.

Bu inanç İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra doğdu. Ve bu da, köklü Amerikan emperyal arzularının sonucunda olmadı. Aslında, doğum da değil, bir nakildi. Anglo-Sakson küresel hegemonyası Londra’dan yeni başkente taşındı.

Thukydides ve İmparatorluğun El Değiştirmesi

Antik Yunanlı tarihçi ve asker Thukydides, Peloponez Savaşı’nı anlatırken bugün hâlâ alıntılanan şu cümleyi yazdı:

“Atina’nın yükselişi ve bunun Sparta’da yarattığı korku, savaşı kaçınılmaz kıldı.”

Bu gözlemden hareketle günümüz Oxford Üniversite profesörü Graham Allison, Thukydides Tuzağı adını verdiği kavramı geliştirdi: Yükselen gücün yerleşik gücü yerinden etme tehdidi oluşturduğu durumlarda savaş eğilimi ortaya çıkar.

Allison, böyle durumlarda, şiddet istisna değil kural hâline gelir diyor. Tarihteki emsal on altı vakanın on üçü savaşla sonuçlanmış çünkü.

İstisnalar içinde en dikkat çekici olan, küresel liderliğin Britanya’dan Amerika Birleşik Devletleri’ne geçişi.

Ben Allison’a katılmıyorum. Bu bir istisna değil. Hatta, bir Thukydides vakası da değil.

ABD ve İngiltere

Britanya ile ABD, Thukydides Tuzağı’na düşmedi. Küresel emperyal gücün bayrağı Londra’dan Washington’a, neredeyse çatışmasız geçti. Bunun nedeni, güç dengesinin yumuşak biçimde değişmesi değil, gücün sürekliliğinin hiç kopmamış olması.

İmparatorluğun adı değişmişti, ama pek çok şey aynı kalmıştı çünkü:

• aynı ticari ağlar

• aynı finansal kurumlar

• aynı büyük şirketlerin çoğu

• ve bazı durumlarda aynı insanlar

İmparatorluk bayrağını değiştirdi; işletim sistemini değil.

Allison bu sürekliliği şöyle açıklar:

“Britanya ile ABD dili ve siyasal kültürü paylaştığı için, etkili Britanyalılar Britanya artık bir numara olmasa bile değerlerinin hâkim kalacağı düşüncesiyle kendilerini teselli edebildiler… Pek çoğu ‘İngilizce konuşan halkların’ dünyayı yönetmeye devam edeceği fikrini benimsedi.”

İkinci Dünya Savaşı sırasında Harold Macmillan bu tutumu unutulmaz biçimde şöyle ifade etmişti:

“Bu Amerikalılar yeni Roma İmparatorluğu; biz Britanyalılar, eski Yunanlılar gibi, onlara bu imparatorluğun nasıl yönetileceğini öğretmeliyiz.”

Amerika İsteksiz, Britanya Aceleci

Amerikalıların çoğu İkinci Dünya Savaşı’nı Avrupa’ya ait kendilerini ilgilendirmeyen bir savaş olarak görüyordu. Japonya Pearl Harbor’a saldırmasaydı, ABD savaşa girmeyebilirdi.

Savaş sona erdiğinde Amerikalıların baskın içgüdüsü yeniden içe dönmekti. Kamuoyu dış angajmanlardan uzak durma tercihindeydi. Pek çok kişiye göre Amerika’nın kaderi Avrupa’yı yönetmek değil, ondan uzak durmaktı.

Britanya ise tamamen farklı düşünüyordu.

Yeni bir dünya düzeni kurmak için Amerikan angajmanına ihtiyaç duyuyordu. Britanya siyasal sınıfı bu düzenin nasıl işlemesi gerektiğini bildiğini düşünüyordu; ancak artık bunu finanse edecek güce sahip değildi. İngiltere çok fakirlemişti. 1920’lerde dünya nüfusunun ve topraklarının yaklaşık dörtte birini yöneten ülke, Keynes’in ifadesiyle savaş sonunda “mali bir Dunkerque” ile karşı karşıyaydı.

Britanyalı karar vericiler için yükselen Amerikan gücü bir tehdit değil, bir fırsattı: Kraliyet Donanması tarafından kurulmuş küresel düzen, artık Amerikan kaynaklarıyla sürdürülebilirdi.

Atlantik’in iki yasasında da lisan aynı, kültür de benzerdi. Eski imparatorluğun pek çok bürokratı, finansçısı ve yöneticisi, okyanusu geçti, çok iyi bildikleri politikaları sürdürmeye devam ederek yeni hegemonun hizmetine girdiler. Washington’da Lord Halifax’ın Keynes’e şöyle fısıldadığı söylenir:

“Evet, para onların, ama akıl bizde.”

Amerika Nasıl İkna Edildi

Amerikalıların savaş sonrası liderliği nasıl benimsediğini anlatan ayrıntılı bir kroniğe dönüştürmek istemiyorum bu yazıyı. Ancak bir örnek özellikle aydınlatıcı, onu aktarayım.

Savaş biter bitmez, Amerika’nın ilk refleksi, çatışmanın kök nedenlerini ortadan kaldırıp, kendi iç Amerikan meselelerine dönmekti. Bu refleks, Quebec Konferansı’nda tartışılan Morgenthau Planı’nı doğurdu. Plan, Almanya’yı askerden arındırmayı, ağır sanayisini (özellikle Ruhr ve Saar bölgelerinde) tasfiye etmeyi, ülkeyi bölmeyi ve bir çiftliğe dönüştürmeyi amaçlıyordu.

Böyle bir planın Avrupa için doğuracağı yıkıcı yan sonuçları farkeden Britanya, Amerika’yı alternatif bir yaklaşıma ikna etti. Bu yaklaşım Marshall planı idi.

Marshall Planı’nın detaylandırılmasında da İngiltere çok etkili oldu. George Marshall 1947 Haziran’ında Harvard konuşmasında fikri ortaya attığında önerisi son derece muğlaktı. Ona rağmen, Britanya temsilcisi Ernest Bevin, bunun “boğulmakta olan Avrupalılar için bir can simidi” olduğunu hemen kavradı ve Fransa’nın da yardımı ile bu soyut fikri somut bir programa dönüştürdüler.

Britanya diplomasisi, bu ve benzer şekillerde, Amerikan gücünün küresel liderliğe dönüşmesini hızlandırdı.

Dünya liderliğinin Amerikalılar üstünde etkileri

Britanya, imparatorluğa muhtaçtı; çünkü sanayisini besleyecek iç kaynaklardan yoksundu. Amerika ise farklıydı. Geniş ve zengin toprakları büyük ölçüde kendi kendine yetiyordu.

Amerikan küresel liderliği, zorunluluktan değil, tercih ve ataletten doğdu.

Bu liderliği sürdürmek kalıcı bir askerî duruş gerektiriyordu. Askerî-endüstriyel kompleks büyürken Amerikan sanayisinin diğer kesimleri giderek zayıfladı. Bir süre bu dengesizlik görünmez kaldı; Amerikan firmaları hem yüksek maaşlar ödeyip hem de dünya pazarlarını domine edebilecek kadar üretkendi çünkü.

Ama bu avantaj kalıcı olmadı.

Diğer ülkeler toparlanıp rekabete girince Amerikan ücretleri, fabrikatörlere yüksek gelmeye başladı, sanayiler düşük maliyetli bölgelere taşındı ve Amerikan üretim kapasitesi içi boşaltılmış bir yapıya dönüştü. Yirminci yüzyılın başındaki coşkunun yerini karamsarlık aldı. Sanayisizleşmiş kasabaların yarattığı yıkımı, Chris Hedges kitabında çarpıcı biçimde belgeliyor (Ağustos 2024 postamı okuyun).

Bir çok sınai firma diğer ülkelerden gelen rekabet karşısında bocalarken, finans sermayesi ve askerî-endüstriyel kompleks mevcut düzeni sürdürmekte ısrarlıydı. Tekerlek silah satışları ve devlet borcunun yabancılar tarafından finansmanı sayesinde dönüyordu. Ancak bu model giderek zorlanmaya başladı. 2025 itibarıyla ABD federal gelirlerinin yaklaşık %19’u yalnızca faiz ödemelerine gittiğini gördük ki birçok iktisatçı bu seviyeyi çöküşün eşiği olarak görüyor.

Dünyanın Dönüşümü

Trump başkanlığı bu bağlamda okunmalıdır: yani bir sapma değil, seçmenin küresel angajmanları azaltma ve iç sorunlara odaklanma arzusunun siyasal ifadesi.

ABD imparatorluğunu yavaş yavaş geriye çekerken, ortada açık bir halef yok. Çin olağanüstü hızda büyümeye devam ediyor ama küresel hegemon olma hırsı yok ve ayrıca onun da ciddi iç sorunları var.

Bazılarının dediği gibi, dünyanın net etki alanlarına bölünmesine ihtimal vermiyorum.

Bunun yerine, çok sayıda bölgesel gücün esnek ve pragmatik ittifaklarla yol almaya çalıştığı parçalı bir düzene doğru gidiyoruz bence. Daha önce (ilk kez Eylül 2023’te) ROGUE çağı olarak adlandırdığım bu durumu burada yeniden tartışmayacağım. O yazılardan okuyun.

Şimdi asıl mesele şu: Bütün bunlar sizin için, aileniz için, çocuklarınız ve torunlarınız için ne anlama geliyor?

Milliyetçiliğin Yükselişi

İkinci Dünya Savaşı sonrasının kurallara dayalı dünya düzeni, Britanya ve ABD tarafından başlatıldı ve daha sonra tamamen ABD’nin kontrolüne geçti. Kurallar büyük ölçüde Amerikan çıkarlarına uygundu, ama kurallardı ve ABD bunları kendinden başkalarının ihlaline izin vermiyordu. Bu durum dünyaya belli bir öngörülebilirlik ve güvenlik hissi verdi.

ABD ile doğrudan çatışmada olmadığınız sürece, belli miktada bir haraç ödeyerek güvenliğinizi satın alabiliyordunuz. Bu haraç, ABD Hazine tahvillerine yatırım yaparak, Amerikan silahları veya ABD ürünleri satın alarak, ya da hepsini birden yaparak, ödenebiliyordu.

Bu düzen artık çözülüyor.

Dünya, 20. yüzyıl başı Chicago’sundaki “çete öncesi” döneme daha çok benzeyen bir duruma sürükleniyor. O dönemde İtalyan, İrlandalı, Yahudi ve diğer çeteler şiddetle bölge kapma mücadelesi veriyordu. 1930’lara gelindiğinde alanlar sabitlenmiş, şiddet düzenlenmişti.

Ortaya çıkan çok kutuplu ROGUE dünyasında böyle bir istikrar ihtimali yok. Coğrafya ve tarih tarafından zaten avantajlı konumda olan orta ölçekli güçler bölgesel hegemonya için yarışacak. Kurallara dayalı bir düzen ve küresel bir hakem yokluğunda — Soğuk Savaş sonrası bu rolü fiilen ABD üstlenmişti — milliyetçilik bu iddialara meşruiyet, toplumsal tutkal ve seferberlik sağlayacaktır. Bu yüzden, irili ufaklı bir çok ülkede milliyetçi söylemlerin arttığını gözlemleyeceğiz.

Ulusal Mini İmparatorluklar

Milliyetçilik yükselirken, geçmişteki gibi ırkçılıkla kol kola gitmeyecek. Çoğu ülke için, demografik saflık artık imkansız. Birleşmiş Milletler verilerine göre, dünya GSYH’sinin büyük bölümünü oluşturan ülkelerde kadınlar nüfusun kendini yenilemesi için gerekli sayıda çocuk doğurmuyorlar. OECD ülkelerinde ortalama doğurganlık oranı kadın başına yaklaşık 1,5’tir.

Aşağıdaki grafik, dünya ülkelerinde kişi başına düşen GSYH ile kişi başına düşen arazi miktarını göstermektedir. Bazı ülkeleri işaretledim.

Birkaç istisna dışında, büyük ülkelerde nüfus yoğunluğu benzer. Çin, Türkiye, Birleşik Krallık, Almanya ve ABD kişi başına düşen hektar miktarı açısından dar bir bantta yer alıyorlar. Arazi, üretim potansiyelinin kusursuz bir ölçüsü ama burada yeterli bir gösterge.

Nüfusun düşmesi, yalnızca üretim potansiyelini kullanma kapasitesini değil, bu potansiyeli dış tehditlere karşı savunabilecek insan sayısını da azaltır.

Doğum oranlarını artırmak için her türlü teşvik denendi. Hiçbiri işe yaramadı. Nüfus çöküşünü gerçekten durduran kanıtlanmış tek politika, göç. Çoğu ülke için göçmen almak artık isteğe bağlı bir politika değil, yapısal bir zorunluluk.

Bu zorunluluk, ırksal saflık anlatılarıyla bağdaşmaz. Karma toplumlar kaçınılmaz norm hâline gelecek bu yüzden — tıpkı Roma, Osmanlı veya Avusturya-Macaristan gibi geçmiş imparatorluklarda olduğu gibi; farklı etnik kökenler ve kültürler aynı siyasal çatı altında bir arada yaşarlardı o zaman.

Liberalizmin Sonu

Liberalizm bir Britanya icadıdır. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ABD, liberal demokrasi terimini kapitalist dünyanın Amerikan liderliğindeki hegemonyasını tanımlamak için yaygınlaştırdı. Sosyalizmin çöküşünden sonra bu çerçeve neredeyse tüm dünyaya yayıldı.

Bugün Amerikan demokrasisinin hâlâ liberal olup olmadığı — hatta klasik anlamda bir demokrasi olarak işleyip işlemediği — tartışmalı. Dünyanın ikinci büyük gücü Çin liberal bir demokrasi değil ve olma niyeti de yok. Geleceğin çok sayıdaki orta ölçekli hegemonu, komşularını baskılamak için liberalizme ihtiyaç duymayacak; hatta illiberal politikalar iç otoriteyi ve toplumsal bütünlüğü sağlamayı kolaylaştırabilir.

Bu durum, Batı toplumlarında artık doğal kabul edilen pek çok kurumun geleceğini belirsiz kılabilir bence: eşcinsel evlilik, ötanazi, kürtaj hakkı, cinsiyet öz tanımı, kusursuz boşanma, in vitro doğum, dinden özgürce vazgeçme hakkı, geniş ifade özgürlüğü ve bireysel özerkliğin aile, inanç ve devletin önüne konması.

Bilimin Yükselişi

Her şey karanlık değil. Bu yüzyılda benzeri görülmemiş bilimsel ve teknolojik ilerlemeler yaşanacağını düşünüyorum.

Eylül 2023’te yazdığım bir argümana kısaca geri dönmek istiyorum.

İlk Rönesans’ın Batı Avrupa’da ortaya çıkmasının nedenlerinden biri, siyasal otoritenin görece zayıf ve parçalı olmasıydı. Doğu Avrupa’da ve Anadolu’da serbest düşünen bireyler çok daha merkezi ve müdahaleci yönetimler altında yaşıyordu — önce Doğu Roma, ardından Osmanlı İmparatorluğu döneminde. Uzak Doğu’da da durum çok farklı değildi. Buna karşılık Batı Avrupa, birbirleriyle rekabet eden şehir devletleri ve krallıkların sık dokulu bir mozaiğiydi.

Bu durum belirleyiciydi. Galileo veya Leonardo da Vinci gibi düşünürler bir şehirde bir prensle ters düşseler bile başka bir şehre gidip çalışmalarını sürdürebiliyorlardı. Kristof Kolomb İspanya’dan destek bulamayınca başka bir hükümdarın kapısını çalabiliyordu. Merkeziyetçi imparatorluklarda bu tür hareketlilik çok daha sınırlıydı.

Buradaki kilit nokta Batı Avrupa’nın benzersiz derecede aydınlanmış olması değil, gücün çoğulluğunun entelektüel kaçış alanları yaratmasıydı.

Bugün dünya iki kutuplu ya da tek kutuplu bir düzenden, gerçekten çok kutuplu bir yapıya doğru ilerliyor. Buna fiziksel, dijital ve kurumsal hareketliliğin artışı eklendiğinde, erken Rönesans’a benzeyen koşullar ortaya çıkıyor: fikirlerin, yeteneklerin ve yeniliğin tek bir merkeze hapsolmadığı bir dünya.

Bu durum olağanüstü bilim insanları ve mühendisler için yeni fırsatlar yaratacaktır.

Yirmi yıl önce popüler olan “dünya düzdür” söylemini tekrar etmiyorum; yani dünyanın her yerinden yeteneklerin tek bir merkeze akacağını iddia etmiyorum. Aksine daha radikal bir şey söylüyorum: ABD, Hindistan, Çin, Türkiye ve başka ülkelerdeki yetenekli bireyler artık kariyerlerini tek bir ülkeye veya uygarlığa bağlamak zorunda kalmayacaklar. Birden fazla cazibe merkezleri olacak ve bilimsel-teknolojik ilerlemeye farklı ve öngörülemez biçimlerde katkı sunacaklar.

Rakip güçlerin ve zayıflayan hegemonyaların dünyasında, fikirler yeniden hareket alanı bulabilir.

-+-+-+-+

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=30.46TRY olarak çevirdim

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 446

Takipçi sayısı :578

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Dünya’da bağımsız zekâ

Bir önceki yazımda, bazı kuş türlerinin zeki olduğuna dair yeni bilimsel konsensüsten söz etmiştim. Daha da önemlisi, kuş zekâsının memeli (dolayısıyla insan) zekâsından bağımsız evrimleşmiş olmasıydı. Kuş ve memeli evrim yolları, yüz milyonlarca yıl önce birbirinden ayrıldı; zekâyı birinin diğerinden öğrenmiş olması söz konusu değil.

Bu şu anlama geliyor: Dünya, en az iki adet, bağımsız olarak evrimleşmiş, zekâya ev sahipliği yapıyor.

Bu gözlem çok önemli. Tek bir örnek tesadüf olabilirdi; ama iki bağımsız örnek, doğa için bir alışkanlık demek. Bize de, evren için sayısal tahmin kapısını aralar.

Drake Denklemi

1961 yılında Frank Drake, bir SETI (Dünya Dışı Zekâ Araştırmaları) toplantısına hazırlanırken bugün Drake Denklemi olarak bilinen ifadeyi icat etti. Drake, daha sonra bu denklem ile tahmin değil tartışma zemini yaratmayı amaçlamıştım dedi.

Son iki çarpanı (iletişim ve teknolojik uygarlıkların ömrüyle ilgili, SETI için belki önemli ama şu anda beni ilgilendirmiyor) göz ardı edersem, basitleştirilmiş hâliyle kullandığım terimler şunlar:

• S — toplam yıldız sayısı

  • S = 10²⁴ alıyorum.

• fp — gezegen sistemine sahip yıldızların toplama oranı

  • Son astronomik gözlemleri bu oranın yüksek olduğunu gösterdi. Muhafazakar bir değer olarak fp = 0.7

• ne — gezegen sistemi başına potansiyel olarak yaşamı destekleyebilecek şsrtlsrs sahip gezegen sayısı

  • Son tahminler yaklaşık 0.4 civarında toplanıyor.

• fl — bu gezegenlerde zaman içinde yaşamın ortaya çıkma oranı

  • Bunu bir sonraki bölümde tahmin edeceğim.

Yaşam ne kadar “kolay”?

Dünya yaklaşık 4.5 milyar yıl önce sıcak bir mağma kütlesi olarak doğdu. İstikrarlı bir kabuğun sertleşmesi 150 milyon yıl sürdü. Bir milyar yıl içinde ilk canlılar çıktı. İzlerini Batı Avustralya’da kaya tabakalarında görüyoruz.

Jeolojik ölçekte bakıldığında, koşullar oluşur oluşmaz yaşam ortaya çıkmış görünüyor.

Bu nedenle pek çok bilim insanı, abiogenezin (yani cansız kimyadan canlılığa geçişin) yaşama elverişli gezegenlerde aşırı derecede düşük bir olasılık olmayabileceğini düşünüyor. Muhafazakâr bir varsayım yapıyorum: fl = 0.5

Yaşam barındıran gezegenlerin sayısı

Bu terimleri bir araya getirdiğimizde, gözlemlenebilir evrende üzerinde yaşayan canlılar olan yaklaşık 10²³ —yani yüz seksilyon— gezegen olabileceği sonucuna varıyoruz.

Bir sonraki soru daha ilginç:

Bu canlıların ne kadarı zekâya evrimleşti?

Evrensel Zekâ Oranı (UFI)

Yaşam barındıran gezegenlerin ne kadarında zekanın doğma oranına, Evrensel Zekâ Oranı (Universal Fraction of Intelligence – UFI) diyelim.

Zekanın dereceleri var tabii. Burada asgari bir zekâ tanımı kullanıyorum: alet yapabilme yeteneği. Alet yapabilen bir canlı türü, çevresel değişimlere uyum sağlama ve hatta çevresini algılanabilir biçimde dönüştürme konusunda avantajlı demektir ve şartlara göre çok değişik seviyelere ulaşabilir diye düşünüyorum.

Eğer alet yapan yegane tür biz yani insanlık olsaydı, UFI’yi tahmin etmek neredeyse imkânsız olurdu. Ama durum böyle değil. İki adet bağımsız olarak evrimleşmiş alet yapabilen zekâ biliyoruz: memeliler ve kuşlar.

Bu iki soy:

• zekâlarını birbirinden bağımsız olarak geliştirdiler,

• bunu farklı jeolojik dönemlerde yaptılar,

• ve bu marifeti birbirlerinden öğrenmiş olmaları mümkün değil.

Bu açıdan bakıldığında, sanki iki farklı gezegene bakmışız ve her ikisinde de zeki yaşam ortaya çıkmış gibi düşünebiliriz.

Bir tanesi tesadüf diyelim. Ama iki bağımsız örnek, göz ardı edilmesi zor bir durumdur. Zeka gibi karmaşık bir özelliğin benzer koşullar altında birden fazla bağımsız olarak evrimleşmesi, o özelliği evrenin diğer başka köşelerinde görme ihtimalinin pek de düşük olmadığına işaret ediyor.

Basit bir olasılık hesabı

Sayısal bir tahmin elde etmek amacıyla, problemi şöyle kurguluyorum:

• Evrende M = 10²³ yaşam barındıran gezegen var.

• Yaşam her gezegende bağımsız olarak ortaya çıkıyor (panspermi yani taşıma yok).

• Zekâ binary bir değişken: ya var ya yok.

• İki ayrı bağımsız zekâ vakasına şahidiz.

• Yaşam olup zekâ olmayan bir gezegen örneği görmedik.

Bilgi bu kadar kıt olunca, basit hesap en uıygunu. Çok basit bir ihtimal hesaplama yöntemi seçiyorum: Laplace’ın Ardışıklık Kuralı.

Laplace’ın Ardışıklık Kuralı

Bu kural, n denemede k başarı gözlemlendiğinde ve başka bir ön bilgi yoksa, bir sonraki denemede başarı olasılığını şöyle tahmin eder:

Bizim durumumuzda:

• k = 2

• n = 2

Buradan:

sonucu çıkar.

Yani, yaşam barındıran gezegenlerin yaklaşık dörtte üçünde zekâ da olur denebilir.

Bu oranı 10²³ yaşam barındıran gezegene uygularsak, evrende bizim dışımızda canlı yaratıkların sayısı için onlarca seksilyon (bir seksilyon, bir milyar trilyon demek, yani havsala almaz bir rakam) gibi baş döndürücü bir sayıya ulaşırız. Yani evren vıcır vıcır zeka dolu.

Gözlemci biası üzerine bir not

Bazı okurlar, insanların rastgele bir örneklem sayılamayacağını söyleyebilir: Biz buradayız ve soruyu soruyoruz. Bu haklı bir itiraz.

Ama tam da burada kuş zekâsı devreye girer. İnsanları dışarıda bırakırsak:

• k = 1

• n = 1

olur ve Laplace kuralı:

sonucunu verir.

Yani bu muhafazakar yorumda bile, sonuç aynı mertebede kalır. Bunu yapabilmemizin tek nedeni, bizim dışımızda ve bizden bağımsız olarak doğup gelişmiş bir zeka olduğunu bilmemiz. Yoksa oran belirsiz olurdu.

Çıkarımlar

Fermi Paradoksu

Eğer gerçekten başka güneş sistemlerinde yaşayan onlarca seksilyon zeki canlı tür varsa,

“Herkes nerede peki?”

Fermi sormuş bir öğle yemeği sohbetinde. Benim yanıtım oldukça sade: Herkes kendi yerinde ama çok uzaktalar. Işık hızının sınırı, yıldızlararası yolculuğu ve iletişimi son derece zorlaştırıyor. Bu sınırı aşabilen uygarlıklar varsa eğer, muhtemelen bize göre o kadar ileri düzeydedirler ki, anlamlı bir iletişim kurmak imkânsız olabilir.

Simülasyon Hipotezi

Eylül 2024’te yazdığım bir yazıda simülasyon hipotezini tartışmıştım. Eğer sadece gelecek insanlar söz konusu olduğunda bile yaşadığımız evrenin bir simülasyon olma ihtimalini sıfırdan büyük görüyorsak, trilyonlarca trilyonlarca dünya dışı uygarlığın varlığı, bu ihtimali daha da artırır. Bunlardan bazıları, ayrıntılı evren simülasyonları çalıştırabilecek düzeye ulaşmış olabilir.

Kapanış

Bu yazıdaki sayıların hiçbiri hassas doğru kabul edilmemeli.

Varsayımların hepsinin hata payı var, belirsizlik devasa.

Ama yine de bu egzersizin bir faydası var.

Doğa, bir çözümü bağımsız olarak tekrar etmişse, ön kabullerimizi gözden geçirmemiz gerekir.

Kuşları bizden bağımsız bir zeki tür olarak görürsek, gerisi aritmetik — kabataslak bir hesap tabii ki ama dürüst ve umarım ilham verici.

-+-+-+-+

Books I read

• Mr Einstein’s Secretary, Matthew Reilly. Çok güzel. ( ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️ )

• Dark Diamond, Neal Asher. Başladım ama bitiremedim ( ⭐️)

• Sammy Bird Books, V Moua. Eleanor’la okuduğumuz kitaplar. (⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️)

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=28.92TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda sallantılı gidiyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 439

Takipçi sayısı :563

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Kuş beyninde zeka ve idrak kapasitesi yoktur derdi bilim yakın zamana dek. Bu kapasite, sadece insanlarda ve belki bir kaç büyük maymun türünde vardı.

Bu görüş uzun zaman genel kabul gördü. Nöroloji ders kitapları buna göre yazıldı.

Son on yirmi senedir anlıyoruz ki bu görüş tamamen yanlışmış.

Bunu sezmek için benim beyin MR ölçümlerine ya da karmaşık fikir yürütmelere ihtiyacım olmadı. İki evcil lori papağanımız Pascal ve Hagi yeterince ip ucu veriyordu.

Pascal ve Hagi

Pascal ve Hagi ile günlük etkileşimlerime dayanarak, yukarıdaki hâkim görüşün doğru olamayacağını ben erken fark ettim. İki kuşumuz, kognitif bilimin ciddiye aldığı iki temel zekâ özelliğini sürekli olarak sergiliyorlardı: sembolik ilişkilendirme ve ben–öteki ayrımı.

Açıklayayım.

Bizden sınırlı da olsa genel anlamlarını bilerek bir kelime dağarcığı öğrendi Pascal ve bu kelimeleri bağlamına uygun şekilde kullanmayı beceriyor. Hagi küçükken bizle değildi. Yanımıza yeni geldi. Bu yüzden Hagi, Pascal kadar iyi değil ama o da öğreniyor. Daha önce de yazmıştım. Anlamadan tekrar değil kelimeleri yerinde kullanmaktan söz ediyorum. Kognitif bilim dilinde buna sembolik ilişkilendirme deniyor. Uzun süre bunun memeli neokorteksine özgü bir yetenek olduğu varsayılmıştı. Irene Pepperberg’in Afrika gri papağanlarıyla yaptığı çalışmalar bu varsayımı onlarca yıl önce sarsmaya başladı ama bilim yeni bulguları özümsememekte direndi.

Kuşlarımızın beni şaşırtan bir başka davranışı daha var. Pascal aynada kendi yansımasını gördüğünde tepki vermiyor. Oysa gerçekçi bir lori papağanı fotoğrafı onu hemen heyecanlandırıyor. Bu fark çok anlamlı. Aynadaki görüntüyü başka bir kuş sanmıyor, ama temsilî bir görüntüyü sosyal bir fırsat olarak algılıyor. Deneysel terminolojide bu, sosyal biliş için önkoşul olan ben–öteki ayrımıdır—ve aynadakinin kendisi olduğunu kavrayabilme becerisi uzun süre memelilere has bilinirdi.

Bu gözlemlere ve benzer pek çok etkileşime dayanarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Lori papağanları, bir evcil köpek kadar zeki, hatta muhtemelen daha da zeki. Pascal ve Hagi’nin istisna olduğuna inanmıyorum. Papağanlarla yaşamış olan herkes sözünü ettiğim davranışları hemen tanıyacaktır.

İnsanlar yüzyıllardır kuş besliyor. Doğancılar, yetiştiriciler, eğitmenler, güvercinciler ve evlerinde kuş besleyen sıradan insanlar bu özellikleri tekrar tekrar gözlemledi. O hâlde şu soru sorulmalı: Kanıtlar aşikar ortadayken, bilimin bu kanıtları görmesi neden bu kadar geç oldu?

Yanıt kuşlardan çok, bilimin neyi “kanıt” saydığıyla ilgili.

Bilimsel Mahalle Baskısı

Yaklaşık yirmi yıl önce, kıdemli bir akademisyen bana iklim değişikliği tahminlerine inanıp inanmadığımı sormuştu. Kanıtların çürütülmesinin zor olduğunu söyledim ve onun neye inandığını sordum. “Ben bilime inanıyorum,” dedi, “dolayısıyla iklim değişikliğinin de gerçek olduğuna inanıyorum.”

Bu cevap tarzı beni biraz rahatsız etti ama o an üzerinde durmadım. Neden rahatsız olduğumu tam olarak kavramam yıllar aldı.

Ben bilime inanmam. Bu, bilimsel uzlaşmayı reddettiğim anlamına gelmez—tam tersine. Bir konuyu bizzat derinlemesine incelemediysem (ki çoğumuz çoğu konuyu inceleyemeyiz), birinci elden bir bilgim olmadığını açıkça kabul ederim. Eğer bir icraatte bulunmam gerekiyorsa, eldeki en iyi bilimsel uzlaşmayı kabul eder öyle hareket ederim. Ama o konsensüse iman etmem.

Çünkü bilim bir inanç sistemi değildir. Bir din değildir. Doktrinel anlamda “inanç” için bilimde yer yoktur. Bilimin müminlere ihtiyacı yoktur.

Her konuda kendi fikrimi oluşturup kendi araştırmamı yapmam gerektiğini savunmuyorum; bu mümkün değil. Karmaşık konuları gerçekten araştırmak zahmetli. YouTube videoları izlemek ya da önceden benimsediğimiz görüşlerle uyumlu cümleleri makalelerden çekip almak araştırma değildir. Bu nedenle, ciddi konuların çoğunda uzman uzlaşmasına güvenirim—ve bunu açıkça söylerim.

Ancak bu güven, pragmatiktir, müminlik değildir.

Bu ayrımı önemsiyorum; çünkü bilim tarihinde, “konsensüs” denirken aslında iyi pozisyonlara yerleşmiş, öz güveni yüksek seslerin daha fazla bağırarak diğerlerini ikna ettiği ya da en azından susturduğu örnekleri çok gördüm. Bazen bu durum kurumsal ataletten, bazen de maddi çıkarlarla destekleniyor.

Kuş zekasını anlama tarihi de böyle bir örnektir.

Kuşlar Neden Aptal Sanılırdı?

Kuş beyinleri doku olarak memeli beyinlerinden çok farklıdır. Bu anatomik fark, uzun süre bilim insanlarını kuşların reflekslerle hareket eden, yüksek düzeyli biliş (cognition) ve idraktan (consciousness) yoksun canlılar olduğuna inandırdı.

Alternatif bir olasılık düşünülmedi. Belki memeli beyni zekâya giden tek yol değildir diye sormadı kimse.

Zihinlerde örtük bir evrimsel merdiven vardı: balık → sürüngen → kuş → memeli → insan.

Her basamakta bilişsel (cognitive) karmaşıklık artıyordu. Bugün yaşayan dinozorlar olarak kabul edilseler de, kuşlar evrim sahnesine erken çıktıkları için, bu merdivende memelilerin altına yerleştirildiler.

Sorun kanıt eksikliği değildi. Kuşlarla yaşayan insanlar—evcil hayvan sahipleri, eğitmenler, bakıcılar, kuş gözlemcileri—zekâya dair bolca gözlem yaptılar ve yazdılar. Ama bu gözlemler “yanlış” kişilerden geliyordu. Laboratuvar sinirbilimcilerinden, anatomistlerden ya da deneysel psikologlardan gelmiyordu. Bu yüzden anekdot, antropomorfizm ya da bilimsellikten uzak olmakla suçlandı bu gözlemciler ve onlara inananlar.

Gözlemler bilimsel değil, sosyal olarak değersizleştirildi. Bu şaşırtmıyor beni. Hariçten gelen bilgilerin inkarı, bilim tarihinde tekrar tekrar görülen bir temadır.

Köpekler mesela zekâ konusunda hiç zorlanmadı. Onlar memeliydi çünkü. Korteksleri vardı. Mevcut evrimsel anlatıya kusursuz biçimde uyuyorlardı. Oysa, kuş zekâsını kabul etmek, biliş (cognition) tanımını yeniden yapmak anlamına gelecekti: Memeli beyninin bir çözüm olduğunu, ama yegane çözüm olmadığını kabul etmek gerekecekti.

Bilim kuşların aptal olmadığına nasıl ikna oldu?

Konsensüsün bozulması, kuş bilişinin (cognition) kabulü tek bir keşifle olmadı. Güçlü deneysel kanıtlar birleşince artık onları görmezden gelmek mümkün olmadı..

En çarpıcı bulgulardan bazıları şöyle:

• Alet yapımı: Yeni Kaledonya kargalarının, önceden eğitim almadan, düz bir teli bükerek yiyeceğe ulaşmak için kanca hâline getirmesi.

• Episodik benzeri bellek ve gelecek planlama: Çalı alakargalarının çabuk bozulan ve bozulmayan yiyecekleri ayrı ayrı saklaması ve doğru zaman sırasıyla tüketmesi.

• Aynada kendini tanıma: Avrupa saksağanlarının aynadaki görüntünün başka bir kuş değil, kendileri olduğunu fark etmesi (bizim Pascal da yapıyor aynısını ama ben yazınca kimse inanmıyor).

Bu deneylerin hiçbiri yeni teknoloji ya da egzotik fizik gerektirmiyordu. Yüz yıl önce de yapılabilirlerdi. Yapılmadılar—çünkü dönemin teorik kabullerine terslerdi.

Yirminci yüzyılın büyük bölümünde, kuşlarda altı katmanlı neokorteksin olmaması, onların “esas olarak içgüdüsel varlıklar” olduğuna dair kesin kanıt sayıldı.

Ama davranışsal kanıtlar birikince, sinirbilimciler kuş beyinlerini yeniden incelemek zorunda kaldı. Ve kuş ön beyninin büyük bölümünün, memeli serebral korteksini de oluşturan pallium kökenli olduğu keşfedildi. Mememilerinkine benzemiyordu, doku farklıydı, farklı biçimde örgütlenmişti nöronlar; ama işlev aynıydı.

Bu ilk adımdan sonra, yeni bulgular hızla geldi. Kuş beyinlerinde şunlar bulundu:

• Son derece yüksek nöron yoğunluğu

• Korteks benzeri bağlantılara sahip pallial bölgeler

• Güçlü tekrarlayıcı (recurrent) döngüler

• Uzun menzilli entegrasyon yolları

Mekanizma anlaşılınca, artık kuşlara akıllı diyebilirdik.

Bilimin Zaferi

Evet, bilimsel dogma başlangıçta kuş zekâsını inkar etti. Ama bu hatayı düzelten de bilim ve bilimsel yöntem oldu.

Hikâye basitçe şöyle özetlenebilir:

• Kuşlar her zaman karmaşık davranışlar sergilerlerdi

• Bu davranışlar “içgüdü” diye geçiştirildi

• Deneyci psikologlar israr etti ve bıkmadan daha çok delil topladılar

• Bu delilleri artık inkar edemeyen nöroanatomistler, kuş beynini tekrar inceleme altına aldılar ve farklı ama güçlü kuş sinirsel altyapıları tanımlandı

• Bilişin (cognition) tanımı genişledi

Kuşlar değişmedi. Teorilerimiz değişti.

Bunu bilimin başarısızlığı değil, zaferi olarak görüyorum. Bilimsel önyargılar vardır. Dogmalar oluşur. Ama daha iyi kanıtlarla, daha iyi deneylerle ve daha iyi düşünmeyle yıkılabilirler.

Ve er ya da geç, yıkılırlar.

Epilog: Yapay Zekâ Üzerine Bir Not

Yapay zekâ sistemlerinin bilinci hakkında kesin bir sonuçla bitirmeyi umuyordum. Bunu yapamayacağım.

Ama şunu söyleyebilirim: Başka bir hayvan türünün—kuşların—bilince sahip olabileceğini kabul etmek için yüz yıl gerektiyse, ki bu yoğun birlikte yaşam, bol deneysel kanıta rağmen böyle oldu, makine bilincini tanımak—eğer bir gün ortaya çıkarsa—çok daha zor olacaktır.

Zorluk makinelerde olmayacak. Bizde olacak.

Bilinç, tanıdık olmayan mimarilerde, alışılmadık davranışlarla ve bize benzemeyen mekanizmalarla ortaya çıktığında, onu inkâr etmeye çok yatkınız. Farklılığı, yoklukla karıştırıyoruz.

Bilinç makinelerde, kuşlarda olduğundan daha açık biçimde kendini ilan etmeyecek.

Ve onu reddederken, muhtemelen yine kendimizden son derece emin olacağız.

Kaynaklar

Boeckle, M., Schiestl, M., Frohnwieser, A., Gruber, R., Miller, R., Suddendorf, T., ... & Clayton, N. S. (2020). New Caledonian crows plan for specific future tool use. Proceedings of the Royal Society B, 287(1938), 20201490.

Gianmarco Maldarelli, Onur Güntürkün; Conscious birds. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 13 November 2025; 380 (1939): 20240308. https://doi.org/10.1098/rstb.2024.0308

Lambert, M. (2016). Comparative Avian Cognition: Physical and Social Problem Solving in Corvids and Parrots (Doctoral dissertation, University of York).

Pepperberg, I. M. (2007). Grey parrots do not always ‘parrot’: the roles of imitation and phonological awareness in the creation of new labels from existing vocalizations. Language sciences, 29(1), 1-13.

-+-+-+-+

Books I read

• Touch, Claire North. . ( ⭐️⭐️⭐️ )

• Slow Gods, Claire North. . ( ⭐️⭐️⭐️⭐️ )

• The Detective, Matthew Reilly. (⭐️⭐️⭐️)

• City of Lost Chances, Adrian Tchaikovsky. (⭐️⭐️⭐️⭐️)

• Sammy Bird Books, V Moua. Eleanor’la okuduğumuz kitaplar. (⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️)

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=28.93TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son zamanlarda tekrar yükselir gibiler.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

İstanbul enflasyonundaki fırlama ilginç. Bakalım gelecek postaya kadar ne olacak.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 437

Takipçi sayısı :552

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

14 Aralık 2025’te, Sydney’de Bondi Beach (Bondi Sahili) yakınlarında düzenlenen bir Hanuka kutlamasında iki saldırgan 15 sivili öldürdü, onlarca kişiyi yaraladı.

Polis, saldırganların 50 yaşındaki Sajid Akram ile 24 yaşındaki oğlu Naveed Akram olduğunu açıkladı. Baba Akram Hindistan’ın Haydarabad kentinde doğmuş, onlarca yıldır Avustralya’da yaşamıştı ve olay yerinde polis tarafından vurularak öldürüldü. Avustralya doğumlu oğluysa ağır yaralandı.

Hiçbir şey masum insanların öldürülmesini haklı gösteremez. Bu kadar çok hayatı paramparça eden nefret ve şiddetin hiçbir mazereti olamaz. Hayatta kalan saldırgan şimdi Avustralya hukuk sistemi karşısında hesap verecek.

Bu trajedi, partizan siyasi hesaplara indirgenmesin istiyor insan. Buna rağmen saldırının ardından bazı siyasetçilerin ve siyasi partilerin olayı kendi gündemleri için kullanmaya çalıştığını görüyoruz. Bu yazının amacı kısa vadeli siyasi taktikleri tartışmak değil; bugünkü ve gelecek Avustralya hükümetlerinin benzer şiddet olaylarının tekrar yaşanma ihtimalini nasıl azaltabileceğini düşünmektir.

Silah Kontrolü

Avustralya’da silah ruhsatları federal hükümet tarafından değil, eyalet hükümetleri tarafından verilir. Sajid Akram’ın, Yeni Güney Galler (New South Wales) Eyalet Hükümeti tarafından verilmiş bir silah ruhsatı vardı ve altı tüfeğin kayıtlı sahibiydi. Medya haberlerine göre bunlardan dördü saldırıda kullanıldı. Bunlar sivillerin Avustralya’da, yasal çerçeve içinde, sahip olabileceği en güçlü silahlar arasındaymış.

Saldırıdan sonra hem eyalet hem de federal hükümetler, silah mülkiyeti ve ruhsatlandırma kurallarının sıkılaştırılması gerektiğini kabul etti. Bunun nasıl yapılacağı karmaşık bir politika meselesi ama en azından asgari reformlar makul ve mümkün görünüyor.

İlk olarak, sıradan bir bireyin çok sayıda silaha yasal olarak sahip olması zorlaştırılmalı bence. Altı tüfek, ciddi bir kişisel cephanelik demek. Mevcut sayı sınırlamaları yeniden değerlendirilmeli.

İkinci olarak, eyalet silah kayıt sistemleri ile federal makamlar arasındaki bilgi paylaşımında eksiklikler olduğu ortaya çıktı ilk incelemelerde. Eyalet makamları, ruhsat kararı verirken, federal istihbarat ve güvenlik değerlendirmelerine daha geniş ve kolay olarak ulaşabilmeli.

Son olarak, silah sahipliği yalnızca Avustralya vatandaşlarına tanınmalı bence. Avustralya’da, vatandaşlık elde edilmesi zor bir statü değil. Özellikle uzun süreli oturum sahipleri için, görece erişilebilir vatandaşlık yolları mevcut. Silah mülkiyetinin sadece vatandaşlara tanınan bir ayrıcalık haline getirilmesi, yasal oturum sahiplerini (permanent residents) kalıcı olarak silah sahipliğinden mahrum bırakmaz; isteyenler vatandaşlığa geçmeyi tercih edebilir. Medya haberlerine göre Sajid Akram yirmi yılı aşkın Avustralya’da yaşıyormuş. İsteseydi bu süre içinde vatandaşlığa başvurabilirdi.

Bu önlemler tabii ki şiddeti tamamen ortadan kaldırmaz. Ama öldürücü silahlara erişim eşiği ne kadar yüksek olursa, yasal silahların kitlesel şiddette kullanılma riski o kadar azalır. Yasal olmayan silahların kontrolü için etkin polisiye mekanizmalar zaten var.

Nefret Aşılamasıyla Mücadele

Nefret aşılaması derken, çoğunlukla genç insanların zihinlerinin, başka din veya etnik kökenli insanlara karşı aşırı nefretle sistematik biçimde doldurulmasını kastediyorum. Nefretle aşılananların küçük ama son derece tehlikeli bir bölümü, bu nefreti kitlesel cinayetler de dâhil olmak üzere fiili şiddete dönüştürme yolları arayabiliyorlar.

Rahatsız edici bir soru şu: Çocuklara yönelik örgütlü ve sistematik nefret telkini, Batı toplumlarında neden diğer göçmen veya dini gruplara kıyasla bazı Müslüman topluluklarda daha sık görülüyor?

Önyargı her kültürde var ama tüm din, ırk veya uygarlıklara karşı düşmanlığın çocuk eğitimine yapısal biçimde yerleştirilmesi olayı nadir. Bu tesbitim, Müslümanların tamamına yönelik bir suçlama değil. Ama, belirli uygulamaları artık çekinmeden sorgulayabilmek gerektiğini düşünüyorum.

Avustralya dâhil birçok Batı ülkesinde, arzu eden müslüman ailelerin çocuklarına İslami pratik ve Kur’an okumayı öğreten imamlar ve dinî eğitmenler oluyor. Bunların çoğu bu görevi sorumlu biçimde yerine getirip, çocukların hem dinî kimliklerini korumalarına hem de yaşadıkları topluma uyum sağlamalarına yardımcı oluyorlar. Fakat, küçük bir azınlık, kendilerini eğitimci olarak değil, çevredeki kültüre karşı genç zihinleri bileyip sertleştirmekle görevli ideolojik bekçi görüyor maalesef.

Mesajları antisemitizmle sınırlı kalmıyor. Ekseriyatı, laik hukuk, çoğulculuk, cinsiyet eşitliği ve inanç özgürlüğü gibi değerlerin tümünü, İslam’ı tehdit eden yozlaştırıcı unsurlar olarak görüp öyle vaaz ediyorlar. Bu görüşler çocuklara aşılandığında ortaya çıkan şey din eğitimi değil, içinde yaşadıkları geniş toplumdan ideolojik tecrit oluyor. Toplumsal uyum ve kimi zaman da kamu güvenliği açısından öngörülebilir sonuçlarının ne kadar ciddi olabileceğini kestirmek zor değil.

Avustralya’daki İslami vaizler genellikle yerel topluluklar, hayır kuruluşları veya özel bağışlarla finanse ediliyor. İçerikler üzerinde sınırlı denetim var ama dinsel özgürlükleri zedelememe kaygısı ile bu denetimler oldukça gevşek tutuluyor. Bu denetimin daha etkin yapılıp yapılamayacağının, bence meşru politika içinde sorgulanması gerekiyor. Mesele din özgürlüğü değil; savunmasız sübyanları eğitme görevi verilen zatların finansmanlarının şeffaflığı, hesap verebilirlikleri ve temel güvencelerin gerekip gerekmediğidir.

Bu noktada Avustralya’daki Türk Müslüman toplulukları ilginç bir karşılaştırma sunuyor bence. Buraya gelen çoğu Türk din görevlisi, Diyanet tarafından finanse edilir veya denetlenir. Bu model; eğitim standartları, resmi yönergeler ve disiplin mekanizmaları içerir. Arzu edilmeyen siyasi sınırlamalar olsa da, bu model içinde kontrolsüz nefret telkin riski ciddi biçimde azalır. Devlet görevlisi vaizler; kariyer kaygıları ile, ve kurumsal denetimler ve sorumluluklar çerçevesinde, devrimci değil devletçi bir İslam anlayışına sahiptir. Bu durum, nasıl finanse edildikleri aşikar olmayan ya da özel sponsorlu vaaz ortamlarıyla keskin bir tezat oluşturur.

Antisemitizmle Mücadele

Önceki bölüm, nefret aşılamasının antisemitizmle sınırlı olmadığını açıkça ortaya koyuyor bence ama antisemitik anlatılar yine de özel dikkat gerektiriyor. Asırlardır, yahudi düşmanlığı ya da antisemitizm, farklı ideoloji, dini veya siyasi şikâyetlere kolayca eklemlenen, kültürler arası bir nefret taşıyıcısı gibi olmuş.

Bu yüzden “küçük” olarak görülen antisemitik eylemleri dahi ciddiyetle ele almak gerekiyor. Yahudi cemaat binalarının, okulların veya sinagogların tahrip edilmesi sembolik ya da zararsız görülmemeli. Korku ve dışlama atmosferi yaratmayı amaçlayan her icraat tutarlı biçimde soruşturulup cezalandırılmalıdır.

Aynı zamanda antisemitizmi, meşru siyasi muhalefetten ayırmak hayati önemdedir. Netanyahu hükümetinin ya da genel olarak İsrail hükümetinin politikalarına karşı barışçıl protestoları, kendi başına antisemitik eylemler olarak göremeyiz. Bu tür protestoların Yahudilere yönelik şiddeti otomatik olarak teşvik ettiği varsayımları son derece yanlış bence.

Aksine, barışçıl protesto bir emniyet supabı işlevi görebilir. İnsanların öfke ve ahlaki tepkilerini yasal ve kamusal biçimde ifade etmelerine olanak tanır; bu duyguların tecrit altında sertleşip bilenmesini engeller. Hukuk sınırları içinde kaldığı sürece, bu tür protestolar radikalleşme riskini artırmak yerine azaltabilir.

Erken Tespit ve Önleme

Bu tür kitlesel şiddet olaylar, nadiren hiçbir uyarı vermeden ortaya çıkar. Çoğu vakada, bireylerin zaman içindeki faaliyetlerine iletişimlerine geriye dönüp baktığımızda radikalleşmeye işaret eden sinyaller görebiliriz. Zor soru şu: Özgürlükçü bir demokraside, temel özgürlükleri zedelemeden, bu sinyalleri nasıl zamanlı tanıyıp nasıl karşılık vermeli?

Çevrim içi platformlar bu sorunun merkezinde yer alıyor. İdeolojik telkinler giderek özel veya yarı özel dijital alanlarda, parçalı ve çoğu zaman şifreli kanallar üzerinden gerçekleşiyor. Hiçbir sistem her tehdidi tespit edemez tabii ki; ama tek tek ifadelerden ziyade tırmanma kalıplarına odaklanan otomatik erken uyarı mekanizmalarına ihtiyaç var.

Önleme, aynı zamanda devlet içindeki bilgi akışına da bağlı. İstihbarat, göçmenlik kayıtları, silah ruhsatları ve yerel polis faaliyetleri çoğu zaman farklı bürokratik yapılarda verilir Avustralya sisteminde. Oysa, kurumların ayrı ayrı gözlemlediği ama tek başına zararsız gördükleri bilgi parçaları, bir araya geldiğinde kaygı verici bir tablo oluşturabilir. Uygun denetim mekanizmalarıyla, daha iyi bilgi paylaşımı, yetkilerin genişletilmesi kadar etkili olabilir.

Buna ek olarak, zorlayıcı olmayan müdahale yolları da önemli bence. Okullar, sivil toplum kuruluşları ve yerel cemaat önderleri, bir gencin içine kapanmaya, ideolojik olarak katılaşmaya veya sürekli mağduriyet anlatılarına saplanmaya başladığını ilk fark edenlerdir. Bireyleri suçlu ilan etmeden erken uyarı imkanı sağlayan ve ikna edici çareler üretebilen programlar güçlendirilmelidir.

Hiçbir istihbarat sistemi mutlak önleme garantisi veremez, Ayrıca, yanlış alarmların ciddi bedelleri vardır. Gerçekçi bir önleme stratejisi ancak riski azaltmayı hedefleyebilir; tamamen ortadan kaldırmayı değil.

Sonuç

Bondi saldırısı tek bir hatadan kaynaklanmadı. Öldürücü silahlara erişim, ideolojik telkin, antisemitik anlatılar ve erken tespitteki boşluklar bir noktada kesişti. Bu unsurlardan yalnızca birine odaklanmak, bu olaydan alınacak asıl dersi kaçırmak anlamına gelir.

Silah kontrolü önemli çünkü geri dönüşü olmayan araçlara erişimi düzenler. Nefret aşılaması önemli; çünkü şiddet ortaya çıkmadan çok önce niyeti şekillendirir. Antisemitizm önemli; çünkü son derece taşınabilir ve patlayıcı bir nefret biçimi. İstihbarat önemli; çünkü fark edilen sorunlar büyümeden çözülebilir.

Hiçbir politika tek başına kesin çözüm sunamaz. Ayrıca, özgür demokrasiler inançları denetleme misyonu edinmemelidir. Buna rağmen, risk kalıpları oluşmaya başladığında daha erken ve daha dikkatli müdahale edebilme yetenekleri geliştirilebilir. Bu, demokratik özgürlüklerden ve açık toplumdan bir geri çekilme değil; bilakis onları korumanın koşuludur.

Gelecekte benzer trajedilerin yaşanma ihtimali, sloganlarla veya partizan hesaplarla değil; şiddetin nasıl mümkün hale geldiğine dair sürekli, soğukkanlı ve ciddi bir dikkatle azaltılabilir.

-+-+-+-+

Kısa Kısa

Yeraltı Kimyasal Mühendisliğiyle Hidrojen Üretimi mi?

Power, 16 Aralık 2025

Vema Hydrogen, doğal olarak yer altında gerçekleşen kimyasal reaksiyonları hızlandırarak yeraltında hidrojen üretebildiğini iddia ediyor. Şirket, uygun kayaç formasyonlarına su (kirli ya da tuzlu su olabilir) ve katalizör enjekte edilerek bu reaksiyonların tetiklenebileceğini öne sürüyor. Şirketin web sitesi teknik ayrıntı vermemiş ama, temel fikir kabaca şu şekilde görünüyor:

Su bir kuyudan yeraltına enjekte ediliyor, formasyon içinde ilerlerken çevredeki kayaçlarla reaksiyona giriyor, hidrojen oluşuyor ve ortaya çıkan gaz ikinci bir kuyu aracılığıyla yüzeye çıkarılıyor.

Vema kısa süre önce, veri merkezlerinin enerji ihtiyacını karşılamak üzere yılda 36.000 metrik tondan fazla hidrojen tedarik etmeyi öngören 10 yıllık bir anlaşma imzaladı.

Başarılı olmalarını isterim, ancak bunun son derece zor bir iş olduğu kanaatindeyim. Geliştirilmiş Jeotermal Sistemler (EGS) konusunda az çok deneyimi olan herkes, suyu bir kuyudan diğerine zorla iletmenin ne kadar güç olduğunu bilir; kayaçların geçirimsizliği affetmiyor ve telafisi de zor oluyor. Buradaki zorluk ise daha da büyük: yalnızca bir akışkanı hareket ettirmekle kalmıyor, aynı zamanda bir gaz üretmeye ve onu güvenilir biçimde geri kazanmaya çalışıyorsunuz. Bu ise gerçekten çok iddialı bir hedef.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=28.64TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son bir iki ayda tekrar yükselir gibiler.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

İstanbul enflasyonundaki fırlama ilginç. Bakalım gelecek postaya kadar ne olacak.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 437

Takipçi sayısı :552

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Üç tekerlekli bir bisiklet almıştı babam, ben beş yaşındayken. Gidonsuzdu; onun yerine bir direksiyon simidi vardı. Fotoğraf yok ama Nano Banana Pro’ya tarif ettim, ortaya şöyle bir şey çıktı:

O zamandan beri altı bisikletim oldu. En sonuncusu aşağıdaki e-bisiklet:

Elektrikli bisiklet işe gidip gelmek için mükemmel ama egzersize için değil. Emekli olduktan sonra bir lüzumu kalmadı. Motorü açmazsan idman olur denebilirdi ama destek olmadan pedallamak için çok ağırdı. Geçen ay onu aldığım yere verip yeni bir bisiklet almak istedim. Ve o sayede e-bisikletlerin ikinci el değerinin çok düşük olduğunu öğrendim. ‘Biz versek versek 300 dolar veririz, elden sat’ dediler. Bunun nedeni, mağazaların satmadan önce pili değiştirmesi gerekmesiymiş—ki bu da 800 dolarlık bir masrafmış. Diğer elektrik aksamın da ne kadar sağlam olduğunu anlamaları zormuş. 2020’de 3.500 dolara (100.000 TL) aldığım bisikleti sonunda Facebook Marketplace’te 900 dolara (25.000 TL) Uber Eats teslimatı yapmayı planlayan bir öğrenciye sattım.

Yerine bir mıcır bisikleti aldım (2.500 dolar, yaklaşık 70.000 TL). Karbon fiberden yapılmış ve sadece 10,5 kilogram:

Gördüğünüz gibi, mıcır bisikleti bir yol ya da yarış bisikleti aslında ama lastikleri geniş ve o yüzden asfalt olmayan yollarda da kullanılabilir. Daha önce hiç yol bisikletim olmamıştı o yüzden bu bisiklet çok değişiğime geldi.

Vites Değiştirme Zorlukları

Vitesleri çözemedim başta.

Benim alışık olduğum bisikletlerde, gidonun iki iki ucunda iki küçük levye olurdu—biri vitesi büyütür, biri küçültürdü. İkisi de zinciri arka tekerdeki dişliler üzerinde dolandırırdı. Ön dişli, yani pedalların çevirdiği dişli sabitti; düşünmeye gerek yoktu. Bu levyelerin ötesinde, bir de ön teker ve arka teker için sağda solda birer fren kolu olurdu ama onlar yalnızca fren işi görürdü.

Yeni bisikletim farklı. Fren kolları yine var ama çift işlevli: Kendine doğru çekince fren yapıyor, yana ittiğinde ise vites değiştiriyor. Her iki yanda iki ayrı vites hareketi var. İşte sağ taraftaki düzenek:

Aslında bir mıcır bisikleti dört farklı vites değiştirme seçeneği sunuyor. Bunun sebebi, arkadaki bir sürü dişliye ek, önde iki ayrı dişli teker olması.

Vitesler, kolları içe doğru iterek değiştiriliyor. Büyük kollar (yani frenler) geriye çekildiğinde fren görevi görüyor; yana doğru kaydırıldıklarında ise vites değiştiriyor. Küçük kolların tek işlevi vites değiştirmek.

Sol taraftaki büyük ve küçük kollar ön dişlileri kontrol ediyor: büyük sol kol zinciri büyük dişliye, küçük sol kol küçük dişliye alıyor. Yukarıdaki çizimde görüldüğü gibi (V, v’den büyük), zincir büyük dişlideyken bisiklet daha hızlı gider.

Sağ taraftaki iki kol arka kaseti kontrol ediyor. Yine, büyük sağ kol zinciri daha büyük bir dişliye, küçük sağ kol ise daha küçüğüne geçiriyor.

Bisikleti alırken bunların hepsini anlatmışlardı ama benim bildiğimi düşünüp detaya girmediler. Ben de bildiğimi düşündüğüm için iyi dinlemedim.

Cehaletim, ilk sürüşümde ortaya çıktı. Vitesleri bir türlü doğru ayarlayamadım ve eve güç bela dönebildim. Eve dönünce bisikleti inceledim, mekanizmayı anladım ve bunu bir öğrenme deneyimi olarak kabul ettim (aksi halde ne aptalmışım diye kendimi suçlamam gerekirdi).

Parmaklarımda güç kaybı

Vites karmaşası yetmezmiş gibi, ilk günün sonunda sol el parmaklarımda geçici bir güç kaybı fark ettim. Bir hafta içinde düzeldi ama başta beni endişelendirdi.

ChatGPT bunun yol bisikleti kullananlarda sık görüldüğünü söyledi—özellikle gidonu çok sıkı kavrayan, biraz gergin sürücülerde. Çözüm: dolgulu eldivenler. Artık takıyorum.

Sürüş Dengesi

Son zorluk dengeydi. Neredeyse 30 kilogram gelen, motoru ve bataryası zemine yakın olan ağır bir e-bisiklete alışmıştım beş yıldır. Yola motosiklet gibi sağlam oturuyordu.

Mıcır bisiklet ise tüy gibi—10,5 kilogram. Bisiklet + sürücü kütle merkezi çok daha yukarıda olduğundan, ilk başta dengesiz hissediyorsunuz kendinizi. Seleyi en aşağı indirdim; böylece gerekirse iki ayağım da yere aynı anda değebiliyor, Ağırlık merkezi de birkaç santimetre daha aşağı inmiş oldu.

Sonuç

Yeni bisikletim ile yaşadığım deneyim şimdilik böyle. Vitesleri anladıktan sonra sürüş çok daha kolaylaştı. Hafif olduğu için, düşük hızlarda daha az stabil hissettirse de uzun yokuşları tırmanmak çok daha kolay.

Özetle, değiştirme kararımdan memnunum..

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=28.24TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu. Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Son bir iki ayda tekrar yükselir gibiler.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

İstanbul enflasyonundaki fırlama ilginç. Bakalım gelecek postaya kadar ne olacak.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 437

Takipçi sayısı :552

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Son yıllarda Türkiye uluslararası arenada daha bir özgüvenle hareket etmeye başladı sanki. 2003’te ABD askerlerinin Türkiye topraklarını kullanarak Irak işgaline geçit vermeme, Libya’ya yapılan kararlı müdahaleler, Rus S-400 alımı, Suudi-BAE baskısına karşı Katar’a verilen destek, Afrika’ya doğru genişleme ve Suriye’nin kuzeyinin kısmi işgali bu yeni özgüvenin örnekleri arasında.

Çoğu Erdoğan döneminde gerçekleşti, ama izlenen strateji bence ulusal bir proje; Erdoğan’ın kişisel hayalleri değil.

Türkiye’nin yeni dış politikasını küçümseyici bir tonla “yeni-Osmanlıcılık” olarak nitelendirenler var. Bense, daha eski bir davranış modeline dönüş görüyorum. İmparatorluk üç kıtaya yayılmadan önce Osmanlılar sadece Orta Doğu ve Balkanlar’ın hegemonuydu. Modern Türkiye şimdi bu bölgesel rolü yeniden üstlenmeye çalışıyor. Bu bağlamda bakılınca Türkiye’nin bugünkü projesi nostalji değil, devamlılık.

Peki neden şimdi?
Bu yeni özgüven nereden geliyor? Bence bu hırs zaten vardı ama Soğuk Savaş dengeleri ve ardından gelen ABD merkezli tek kutuplu düzen şartlarında tezahür şansı bulamamıştı. Bugünün çok-kutuplu dünyası Türkiye gibi bölgesel güçlerin eline yeni fırsatlar veriyor. Bu yeni çağa, çok-kutupluluk yalnızca bir yönü olduğu için, benim ROGUE dünya dediğimi bazı okurlar hatırlarlar.

Bipolar, Unipolar, Multipolar

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, kürede olan bitenlerin neredeyse tamamı, ABD ve Sovyetler Birliği’nden sorulurken, Sovyetlerin aniden çöküşü ABD’yi zirvede tek başına bıraktı. Madeleine Albright’ın ifadesiyle, ABD, “vazgeçilmez ülke” haline geldi.

Arap Baharı Türkiye’nin hemen yanında patlak verdiğinde, ABD hâlâ belirleyici etkiye sahipti. Türkiye gelişmeleri yönlendirmeye çalıştı ama Washington ve Tel Aviv bu dalgayı kontrol altına almayı başardı.

Durum artık farklı. ABD hala çok kuvvetli ama artık sonuçları mutlak dikte edebilecek güçte değil. Rusya, Çin, İran, Hindistan, daha özerk bir Suudi Arabistan ve giderek tek taraflı hareket eden İsrail artık aynı sahneyi paylaşıyor. Bu çok-kutuplu ortam, bölgesel güçlere daha geniş bir manevra alanı tanıyor.

Güç Yapısının Değişimi

Amerikan etkisi kaybolmuş değil; fakat ABD artık sonuç dayatamıyor, yalnızca müzakere edebiliyor, uyarabiliyor, baskı kurabiliyor ve korkutup caydırabiliyor. Çin, Rusya, İran, Hindistan ve—on yıl önce hayal edilemeyecek kadar bağımsızlaşmış—Suudi Arabistan bugün Orta Doğu’yu Washington kadar şekillendiriyor. İsrail de geçmişe kıyasla çok daha tek taraflı hareket ediyor.

İşte böyle güç kaymalarının yaşandığı, hiçbir aktörün tam hâkimiyet kuramadığı bir ortamda, Türkiye’ye fırsat doğuyor.

Suriye’deki tehlikeli satranç

Türkiye’nin iç politikasındaki Kürt açılımı, yani “Çözüm Süreci”, daha geniş bir bağlamda değerlendirilmek zorunda. Süreç bence yalnızca iç çatışmayı bitirme girişimi değil, aynı zamanda Suriye sonrası düzeni ve ötesini şekillendirmeye dönük jeopolitik bir hamle olarak takdim ediliyor.

Türkiye, içeride PKK ile çatışmayı sönümlendirerek, Suriye’de iki ana aktör üzerinde etkisini artırmayı hedefliyor. Bu aktörler şunlar:

• uzun süredir Türkiye ile ideolojik bağları olan İslamcı gruplar,

• kuzeydoğu Suriye’yi kontrol eden Kürtler.

PKK ile—en azından geçici—bir uzlaşma, Türkiye’ye bu aktörleri gerektiğinde birbirine karşı, gerektiğinde birlikte kullanma esnekliği verebilir. En azından Türkiye elitlerinin algısı bu yönde. Amaç sadece sınır güvenliği değil. Hatta, daha ziyade, Suriye’nin yeniden yapılanmasını Türkiye’nin çıkarlarıyla uyumlu kılmak ve İsrail, İran ve Körfez ülkelerinin manevra alanını daraltmak amacında Türkiye.

Olur mu?

Başlıktaki soru da bu. Orta Doğu, Osmanlı yönetiminde dünyanın nisbeten istikrarlı bir bölgesiydi. Türkiye, bölgesel hegemon olarak yeniden yükselirse, bu istikrarın bir kısmı geri gelebilir mi? Belki.

Türkiye, yüz yılın en iddialı bölgesel stratejisini icra etmeye çalışıyor. Ancak iddialı olmak başarıya yetmez. Bölge karışık ve patlayıcı. Rusya’nın gücü azalmış olsa da etkisi sürüyor. İran birçok nedenle zayıflamış da olsa nüfuzu hâlâ büyük. Suudi Arabistan ABD’nin görece geri çekilmesiyle daha bağımsız hareket ediyor. İsrail’in Gazze’de ve ötesindeki davranışları bölgeyi öngörülemez biçimde istikrarsızlaştırdı. Bunlara ilaveten, ABD—küresel güç olarak zayıflamış olsa da—hâlâ hem destek hem ceza verebilecek kapasitede.

Türkiye’nin projesi başarılı olur mu henüz belli değil. Ama bir gerçek var: Türkiye yeniden kendi bölgesinde merkez ülke olma peşinde—ve 2020’lerde bunun için fırsat da var.

Antitez #1

Dünyada üç tip insan olduğu söylenir:

1. Olayları icra edenler

2. Olayları izleyenler

3. Ne oldu yahu diye soranlar

Türkiye’de ise özellikle benim kuşağım arasında bir dördüncü grup var: Her olayın arkasında Amerika’nın olduğunu “bilenler”.

Soğuk Savaş koşullarında büyüyen ve benim gençlik yıllarımda sarsılmaz görünen Sovyetler Birliği’nin birkaç yıl içinde Amerikan üstünlüğüne yenildiğine şahit olan bu insanlar, ABD’ye hâlâ rakipsiz bir güç atfediyor. Yukarıdaki analizimin tek bir kelimesine bile itibar etmeyeceklerine eminim. Onlara göre bütün bu olan bitenler Amerikan oyunlarının bir parçasıdır.

Antitez #2

Türkiye ekonomisi zor durumda. Toprakları verimsiz ve kayda değer doğal kaynakları olmayan Türkiye yine de makul derecede karmaşık çok boyutlu bir ekonomi kurmayı başardı. Ancak ciddi kırılganlıklar var.

Harvard Üniversitesi Ekonomik Karmaşıklık Endeksi’ne göre Türkiye’nin ekonomik becerisi son kırk yılda arttı. Bu aşağıdaki grafikte görülüyor. ABD, İngiltere, Çin, Avustralya ve Rusya’nın eğrilerini kıyaslama olsun diye ekledim:

Bu grafikte, düşük sayı iyi demektir. Avustralya son otuz yılda sanayi kapasitesinin büyük bölümünü kaybederek 62’den 105’e düştü. Bu yılları bizzat yaşadım, fabrikaların kapanışına tanıklık ettim. Karmaşıklık endeksinin gerçeği yansıtan güçlü bir gösterge olduğuna inanıyorum bu yüzden.

Aynı otuz yıl içinde Türkiye’nin sıralaması 59’dan 42’ye geldi —çok büyük bir ilerleme değil, ama geriye gitmekten iyidir. Sorun şu ki, bu yükseliş, nüfusun aşırı yoksullaşmasıyla birlikte gerçekleşti. Birçok ülkede bu seviyede bir yoksullaşma açık isyan doğururdu. Ama Türkiye’de öyle olmadı.

Türkiye’nin elitleri durumu AK Parti Projesi ile kontrol etmeyi başardı bugüne kadar. Ancak bu proje Erdoğan sonrasında sürdürülemez. Hegemonya, muhtemelen Erdoğan’ın yerine aynı ölçüde popülist, bu kez seküler-sosyal demokrat bir söylemle süslenmiş ama temelde benzer ekonomik politikaları izleyecek bir lider getirmeye çalışacaktır. Bunu herhangi bir nedenle başaramazlarsa, iç huzursuzluk artabilir ve Türkiye’nin dış güç kapasitesi sınırlanabilir.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=27.40TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu ancak Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Abone sayısı : 437

Takipçi sayısı :552

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Paul Kelly, bir Avustralya müziği duayeni. Akran sayılırız. Yeni albümünün adı Seventy (Yetmiş).

Geçtiğimiz günlerde The Weekend Australian gazetesinde yayımlanan bir röportajında şöyle söylemiş:

“Yetmiş sayısını gerçekten seviyorum. İncil’de, ‘insan ömrü üç skor (yani altmış) ve on yıl’ der. Gerçekten de, uzun zaman boyunca bu, bir insanın ortalama yaşam süresiydi. Bugün insanlar daha uzun yaşıyor. Ama bana göre yetmişi geçtikten sonra ölürseniz, kandırılmışsınız gibi sayılmaz. Güzel bir hayat yaşamışsınız demektir. Geri kalan her şey, artık yemeğin sosu (gravy) gibi.”

Bu “sos” benzetmesi çok yerinde. Evet, hayat, doğduğumuzda önümüze konan bir yemek sanki.

Mesela, benim payına düşen tavuk etli nohutlu pilav diye düşünmek hoşuma gidiyor.

Yaşlandıkça tencerede kalan pirinç taneleri azalır.

Ama Türk pilavında, tencerenin dibindeki pirinçler en lezzetlisidir — tereyağında kavrulmuş, tavuk suyunu iyice çekmiş, hafifçe kızarmış taneler… İşte onları yavaş yavaş, şükrederek tatmak gerekir.

Kelly’nin ki “sos”, benimki pilav — aynı fikir, farklı mutfak.

Hugo’nun Meslek Seçimi

Taylan ve Yi, Eleanor’un üçüncü doğum günü partisi yaptılar evlerinde. Eleanor’un birçok arkadaşı geldi. Meliz ve ben de oradaydık; Dünürlerimiz Shenming ve Xuen de katıldı. Oynayan çocukları, ana babaların sohbetini izleyen gururlu büyükanne ve büyükbabalardık beraber. Gerçekten keyifli bir gündü.

Bir ay sonra bir başka kutlama vardı: Hugo Halim’in ilk doğum günü.

Çin geleneği tarzında, “meslek seçme” töreni yaptık. Bir dizi nesne yan yana dizildi ve ikisini seçmesi istendi.

Hugo’nun ilk seçimi abaküs, ikincisi hesap makinesi oldu.

Sergideki her nesne yaşamda farklı bir yola işaret ediyormuş ama asıl mesele bu değil. Önemli olan, anne babalarla büyükanneler ve büyükbabaların bir araya gelerek yeni bir hayatın ilk dönüm noktasını kutlaması.

Eleanor’ın ilk yıl sonunda yapmıştık. Hugo için de Meliz ve ben Kasım içinde bir ilk-yaş partisi düzenliyoruz. Meliz’in annesi babası, üç kız kardeşi, onların çocukları ve dünürler hep beraber bir araya gelmek, paylaşmak ve geride kalan yılı kutlamak için güzel bir vesile.

Günaydın, Pasifik Okyanusu

Geçen hafta yine Wollongong’daydım. Her zamanki gibi North Beach’teki Novotel’de kaldım. Sabah sahile inip Pasifik Okyanusu ufkunda gün doğumunu izledim.

Dalgalar sakindi. Ufuk önce kırmızıya, sonra altına döndü. Kıyıda yürüyüp Eleanor ve Hugo için deniz kabukları topladım:

Brisbane yakınlarında da en az bu kadar güzel plajlar var — belki bunu daha sık yapmalıyım.

Güneşli havalardan örülen ağlar

Emily Brontë’den ödünç aldığım bir dizeyle dile getirirsem, Eleanor ve Hugo’nun bütün çocuklar gibi “güneşli havalardan ördükleri ağlara” haftada iki kez, pazartesi ve cuma günleri, katkıda bulunuyoruz. Aslında katkının çoğu Meliz’in emeği.

Eski oyun odamızı dönüştürüp çocuklar için harika bir oyun alanı yarattı mesela:

Ben gün boyunca ona destek oluyorum — çoğunlukla küçük işler, örneğin çocuklara mevsim meyvelerini doğramak gibi.:

Kivi ve yaban mersini dışında tüm meyveleri her pazar sabahı Mt Gravatt çiftçi pazarından taze alıyorum.

Noel Böcekleri

Noel böcekleri yaz aylarında ortaya çıkar — adları da buradan gelir. Brisbane’de Noel tam da yazın ortasına denk gelir.

Bazı yıllar pek görünmezler, bazı yıllar her yerdedirler. Bu yıl bolluk yılı.

Arada bir Eleanor’u mahalledeki yüzme havuzuna götürürüm. Kapalı ve iyi yalıtılmış bir havuz ama son gidişimizde suda bir böcek bulduk. Eleanor bundan pek hoşlanmadı.

O sırada emiş menfezlerine yakın kulvarda yüzüyorduk. Menfezleri gösterip havuzun suyunun bir uçtan çekilip diğer uçtan taze suyla yenilendiğini anlattım.

Suyun sürekli yenilendiği, tazelendiği ve hareket halinde olduğu düşüncesi hoşuna gitti.

Tıpkı pilavın taneleri gibi, bu küçük ritüeller — gün doğumu yürüyüşleri, doğum günü kutlamaları, bir avuç deniz kabuğu, torunlarla geçirilen vakit — yılları zenginleştiren şeyler.

Okuduğum Kitaplar

Son üç ayda okuduğum kitapların bazıları:

• Richard Osman, The Bullet that Missed ( ⭐️⭐️⭐️ )

• Richard Osman, The Last Devil to Die ( ⭐️⭐️⭐️⭐️ )

• Robert Goddard, This is the Day they Dream Of ( ⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️ )

• Ursula K Le Guin, The Lathe of Heaven (⭐️⭐️⭐️)

• David Brin, The Practice Effect (⭐️⭐️⭐️)

• Han Kang, The White Book (⭐️⭐️⭐️)

• R F Kuang, Katabasis (⭐️⭐️⭐️)

• Jane Harper, Force of Nature (⭐️⭐️⭐️)

• Alastair Reynolds, Halcyon Years (⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️)

Puanlama:

⭐️ - Listede tek yıldızlı kitap göremezsiniz çünkü o kadar kötüyse okumuyorum

⭐️⭐️ - Hemen hemen ⭐️ ama iyileşir umuduyla okudum sonuna kadar (iyileşmedi)

⭐️⭐️⭐️ - Averaj

⭐️⭐️⭐️⭐️ - Bu kitabı beğendim. Tavsiye ederim.

⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️ - Bu kitabı çok sevdim. Mutlaka okuyun.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=27.52TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu ancak Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

İstatistik

Abone sayısı : 434

Takipçi sayısı :546

Telif hakkı yoktur. İstediğiniz gibi kopyalayın dağıtın paylaşın.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

426 subscribers; 546 followers.

Desteğiniz için teşekkür ederim.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

İlk yaz fırtınasına açıkta yakalandım ve sırılsıklam ıslandım. Hikayesi aşağıda sonda.

-+-+-+-+

İş Sorumluluğu derken

Sahibi Singapur’un SingTel firması olan Optus, Avustralya’nın ikinci büyük telekomünikasyon şirketi. 23 Eylül’de, bir yazılım güncellemesi sırasında Optus’un mobil telefon ağı çöktü. Müşteriler saatler boyunca kimseyi arayamadı. Daha sonra, acil çağrı hattı “000”a ulaşılamadığı için üç kişinin hayatını kaybettiğini öğrendik.

Geçen hafta şirket, olaydan sorumlu görülen iki üst düzey yöneticisinin istifasını duyurdu: Mali İşler Direktörü (CFO) Michael Venter ve Bilgi Teknolojileri Direktörü (CIO) Mark Potter (ABC News).

Potter’ın sorumluluğunu izah etmek zor değil. Arıza bir yazılım güncellemesinden kaynaklandığına göre, suçun yazılım sistemlerinden sorumlu en üst yöneticiye isnadı anlaşılır. Ancak CFO’nun neden gittiğini anlamakta zorlanıyorum. Biri çıkıp “Bay Venter, iletişim altyapımız son derece yetersiz, bütçemizi artırmamız gerek” demiş de, o da “Hayır, hayır — elinizdekilerle idare edin” cevabını mı vermişti acaba. Böyle olsaydı, o zaman CFO nun suç payı belki açıklanabilirdi ama olayın böyle cereyan ettiğini sanmıyorum.

Mr Venter ile arıza arasında doğrudan bir bağlantı kurmak kolay değil. Muhtemelen yönetim kurulu, olayın büyüklüğü en az iki istifa gerektirir diye düşündü ve Potter’dan sonra bilemeyeceğim nedenlerle ikinci ihale Venter’e itelendi.

Sorumluluğun Seyrelmesi

Modern yönetim sistemleri genellikle yönetsel sorumluluğu seyreltir sulandırır. Eskiden şirketler bölümler hâlinde örgütlenir, her bölüm başkanı kendi alanında yapılan hatalardan sorumlu olurdu. “Matriks yönetim” diye bir şey çıktı bu doğrudan aidiyet ve mesuliyet zincirleri gevşedi. Çalışanlar doğrudan yöneticilerinin altından alınıp çok disiplinli projelere atanır oldular. Böylece, ekipler hızla seferber olup erken yola koyulur ama işler ters gittiğinde kimin sorumlu olduğunu anlamak zorlaşır.

1990’ların başında, CSIRO’da çalışırken matriks yönetim yeni uygulanmaya başlamıştı. Artık iki patronum vardı: geleneksel “hat yöneticimiz” yani bölüm müdürüm ve atandığım “proje şefi”. Müdürüme, ücretlendirme konularında kimin kararının geçerli olacağını sormuştum. “Projelerdeki performansına bağlı olacak; değerlendirmeyi proje şefin yapacak,” dedi. “Peki senin rolün ne olacak?” diye sorduğumda gülümsemişti: “Gerektiğinde gelip ağlarsın ben de dinlerim.”

Bugün matriks şemalarını da aştık. Özellikle teknoloji ve danışmanlık firmaları, çevik ağlar ya da proje ekosistemleri diye adlandırdıkları benim tam olarak anlayamadığım sistemler uyguluyorlar. Küçük ekipler sürekli kuruluyor ve dağılıyor. İşin çabuk bitmesine ve kaliteye katkısı ne oluyor bilmiyorum ama, herkesin sonuçtan sorumlu olmasını — dolayısıyla, paradoksal biçimde kimsenin sorumlu olmamasını — sağlıyor bu yeni sistemler.

Bir şeyler ters gittiğinde, şirketler hâlâ kamuoyunun tanrısını yatıştırmak için kurban vermek zorunda. Bu “kurban keçileri” çoğu zaman adalet değil, şirket için kolaylık esasına göre seçiliyor.

Optus örneğinde bu kurbanlar Venter ve Potter’dı.

Böyle durumlarda CEO nadiren hedef olur; onun rolü, sorunun yapısal olduğunu kabul etmeden kamu güvenini yeniden kazanmaktır.

Bireysel Sorumluluk

Büyük müesseselerde çalışan mühendisler, ciddi hatalar kurumsal yapı içinde kaybolur kendilerine kadar indirgenemez diye düşünmemeli. İşinizi özenle ve gururla yapın; profesyonel hataların gerçek zararlar — fiziksel, mali ya da insani — doğurabileceğini asla unutmayın. Yönetim sistemi ne kadar karmaşık olursa olsun sorumluluk seyrelmez; sadece gizlenir, ta ki başarısızlık onu ortaya çıkarana kadar.

Hekimler, avukatlar ve mühendisler ve benzer uzmanlar, eylemleri büyük maddi veya insani kayıplara yol açtığında hâlâ şahsen sorumlu tutulabilir.

Örneğin, CSIRO matriks yönetimini benimsemeden kısa süre önce, Avustralya New South Wales eyaleti Demiryolu İdaresi’nden dört mühendis, Coledale yakınlarında bir demiryolu dolgusunun çökmesi sonucu iki kişinin ölümüne neden oldukları gerekçesiyle taksirle adam öldürme suçlamasıyla yargılandı. Olayda yamaçtan aşağı akan çamur ve su bir evi yıkmış, bir kadın ve çocuğu yaşamını yitirmişti. Bu davayı tasarım derslerimde “mesleki etik ve bireysel sorumluluk” başlığı altında tartışırdım öğrencilerle. Hatırladığım kadarıyla dava mahkemeye taşındı ve mühendisler kurumdan destek görmeden kendi başlarına savunma yapmak zorunda kaldı. Bu olay, kariyerim boyunca sürekli her tasarım ve kararın güvenlik sonuçlarını düşünmeyi hatırlatmıştır bana.

Sistemler Çöktüğünde

Bu yazıyı tamamlarken, Cobar yakınlarındaki kurşun, çinko ve gümüş üreten Endeavour Madeni’nde yeraltında bir patlama meydana geldi. Sebep henüz bilinmiyor, ancak ilk raporlar patlayıcıların ayarlanması sırasında yaşanan bir erken patlamaya işaret ediyor. İşçiler patlayıcıları yerleştirip geri dönmeyi beklerken patlama meydana gelmiş, iki kişi hayatını kaybetmiş, biri yaralanmış.

Bu durum, patlatma sistemi tasarımı, zamanlayıcı kontrolleri veya güvenli dönüş prosedürlerindeki iletişimde bir arızaya işaret ediyor olabilir. Bu madenin ayrıntılarını bilmiyorum, ancak bugün çoğu metalik madenin geliştirme faaliyetleri taşeronlara devrediliyor. Bu da sorumluluğu daha da karmaşık hâle getiriyor: Eyalet Baş Maden Mühendisinin kök nedeni tespit etmesi aylar alabilir — hatta belki de asla tam olarak belirlenemeyebilir.

Son Söz

Modern kurumlar ortak sorumluluk üzerine kuruludur ama ortak hesap verebilirlik üzerine değil. İşler ters gittiğinde, “şirket arkamda durur” inancı hızla çözülebilir. Kurumsal sadakatin de sınırları var; kriz anlarında kurumlar genellikle önce itibarlarını, sonra çalışanlarını korurlar.

Optus vakası, suçun sembolik biçimde paylaştırılabileceğini gösteriyor — birkaç yönetici gider, sistem çalışmaya devam eder. Coledale dolgu çökmesi ise bunun tersini hatırlatıyor: büyük kurumların içinde bile, bireyler bir hatanın tüm yasal ve ahlaki yükünü tek başına taşıyabilir. Birkaç demiryolu mühendisi kişisel olarak suçlandı; bazıları, hatırladığım kadarıyla, kurum desteği olmadan kendilerini savunmak zorunda kaldı. Mühendislik camiası onlara sahip çıktı, ancak olay kalıcı bir iz bıraktı.

Bu ders hâlâ geçerli. Mesleki sorumluluk kişiseldir, kurumsal kabuk içinde bile. Bir mühendis çizimini onayladığında, bir doktor raporunu imzaladığında ya da bir avukat görüş verdiğinde, adını bir hiyerarşiye değil, kendi şahsi özen standardına bağlar. Şirketler finansal riski sigortayla veya yapısal önlemlerle sınırlayabilir, ama ahlaki ya da profesyonel sorumluluğu üstlenemez.

İşte bu yüzden mesleki sorumluluk sigortası (professional indemnity insurance) var: yargı kararları veya öngörülemeyen sistem hataları karşısında meslek sahiplerini mali yıkımdan korumak için. Doktorlar, avukatlar ve danışman mühendisler, dürüst ve yetkin çalışmalarının bile bir gün suçlama konusu olabileceğini bilerek bu sigortayı sessiz bir güvence olarak taşır. Ancak sigorta sadece maliyeti karşılar; sonucu değil. İtibar ya da vicdan huzuru geri gelmez.

Büyük şirketlerde çalışan mühendisler için gerçek şudur: işvereniniz size kaynak, meslektaş ve yetki verebilir, ama dokunulmazlık veremez. Teknik kararlar alırken — özellikle iş güvenliğini ilgilendiren konularda — bir gün o kararları tek başınıza açıklamak zorunda kalacağınızı varsayarak hareket edin. Çünkü bu gerçekten başınıza gelebilir.

Sorumluluğu sessiz bir yoldaşınız olarak düşünün. Toplantı bittikten, imzalar atıldıktan çok sonra bile yanınızdadır o. Ünvanlar değişir, şirketler birleşir, anılar silinir — ama sizin çizdiğiniz o çizgi, verdiğiniz o karar, hep size aittir.

Brisbane’da Bir Yaz Fırtınası

Geçen Pazar günü her zamanki gibi sabah Mt Gravatt Pazarına giderek başladım.

Nazım Hikmet “Hava kurşun gibi ağır” derken muhtemelen Kurtuluş Savaşı öncesinin havasını anlatıyordu. Geçen Pazar Brisbane için aynı söz, yaklaşmakta olan bir öğleden sonra fırtınasının habercisi olabilirdi.

Saat üç civarında evden çıktım, Toohey Ormanı’nda yürüyüşe gittim. Bir önceki yazımda da belirttiğim gibi, orman haftalardır kupkuruydu. O gün de öyleydi, ama yürürken uzaktan gelen gök gürültülerini duymaya başladım. Henüz bir şimşek görmemiştim ama gök gürültüsü giderek yaklaşıyordu. Meliz’ten bir WhatsApp mesajı geldi: fırtına yoldaymış.

Ormandan çıkış için birkaç yol var. Isabella Street çıkışını seçtim ve Holland Park West otobüs durağına doğru yürümeye başladım. Sokaktaki sarı ibikli kakadular gayet sakindi ama benim için artık belliydi: fırtına geliyordu.

Son yüz metreyi koşarak ulaştım otobüs durağına. Otobüse binmeden ıslanmak istemiyordum. Brisbane otobüslerinin klimaları neredeyse Arktik soğuklukta çalışır — ıslak giysilerle oturan yetmiş yaşındaki biri için hiç uygun değil yani.

Otobüsteyken başladı yağmur. Otobüsten indiğim durak eve yaklaşık beş yüz metre mesafede idi. Durağa sığınıp beklemenin anlamı yoktu çünkü rüzgâr yağmuru her yönden savuruyordu. Koşmaya karar verdim: sokaklarda küçük derelere dönüşen su birikintilerinin içinden yavaş, sıçraya sıçraya koşarak geçtim, bu arada iç çamaşırıma kadar ıslandım.

Eve vardığımda hâlim buydu: sırılsıklam ama garip bir şekilde keyifli:

Meliz’in bana kızmaya hakkı vardı; daha otobüsteyken onu arayıp beni almasını isteyebilirdim. Haklıydı tabii — ama bu kadar ileriye dönük plan yapmak bana göre değil. Akıl ettiğimde zaten çok geçti.

Neyse, yağmur sıcak hava sıcaktı ve bana bir zararı dokunmadı.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

28 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=27.47TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu ancak Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

426 subscribers; 546 followers.

Desteğiniz için teşekkür ederim.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Aşırı ıslak ve soğuk geçen bir kışın ardından, ilkbaharla birlikte hava tersine döndü. Bir aydır doğru dürüst yağmur yağmadı. Toohey Ormanı’nda yaptığım düzenli yürüyüşte, yaprakların kıtırtısını duyuyordum sanki:

Muhtemelen aynı nedenle, mahallemizdeki Jakaranda ağaçlarının çiçekleri her zamankinden erken açılıp erken döküldüler:

Balığa gittik

Bir anlamda baya tecrübeli bir balıkçıyım diyebilirim: Yirmi beş yıl önce açık denizde balığa çıkmıştım. Bir şey yakaladığımı hatırlamıyorum ve o günden beri de olta atmadım—ama teknik olarak balıkçılık tecrübem çeyrek asır öncesine dayanıyor.

Tecrübem işe yaradı: Orta boy, gayet makbul bir snapper (Türkiye’nin hangi balığına muadil geliyor bilmiyorum, renk haricinde büyük çipuraya benziyor) tuttum. Resmini görüyorsunuz.

Balığa gitmek, bacanağım Faruk’un fikriydi ve iyi bir fikirdi. Hepimiz büyük keyif aldık.

True Blue Fishing Charters ile rezervasyon yaptık. Tekne, Gold Coast’taki Main Beach’ten kalktı—gündüz trafiğinde bizim evden yaklaşık bir saatlik yol. Saat 05.40’ta orada olmamız yazılmıştı; ben de 03.00’te kalktım, 04.15’te evden çıktım. Belli bir sabah rutinim var ondan vaz geçemiyorum, bu bazen lüzumundan erken kalmayı gerektirse bile. Diğer bacanak Güven’le birlikte biz bir araba idik. Faruk, damadı Cem ve dördüncü bacanak Utku’nun oğlu Derin birlikte başka bir arabada geldiler. Taylan nöbette olduğundan katılamadı.

Gold Coast, Avustralya’nın gözde tatil şerididir. Kırk yıl önce bizden oraya gitmek saatler sürerdi; otoyolun büyük bölümü hâlâ yapım aşamasındaydı, bu yüzden yolun çoğunu mahalle içlerinden ağır ağır geçerdiniz.

Tekneden Surfers Paradise silüetinin fotoğrafını çektim..

Aynı fotoğrafı kırk yıl önce, aynı noktadan çekmiş olsaydım, ufuktaki kent yapısını seçmek daha zor olurdu. Bugün en yüksek kule Q1, 322 metre. 1983’te, Surfers’a ilk gidişimde, en yüksek bina Peninsula, 137 metre idi. Taylan küçükken sık gittiğimiz bir yerdi, yanındaki çocuklar için bol eğlencesi olan Paradise Centre dolayısı ile.

Belki nostaljidir ama ben 1980’lerin Gold Coast’unu daha çok severdim. Biraz daha “kitsch”ti, ama daha sıcak bir karakteri vardı. Aşırı betonlaşma, mahalle hissini öldürdü.

Aslında, daha1980’lerde bile Gold Coast, uykulu bir sahil kasabasından uluslararası bir tatil yerine dönüşümüne başlamıştı ama yolun henüz yarısındaydı. Baş döndürücü gelişim hızı, o zamanlar “beyaz ayakkabılı tugaylar” denilen müteahhitler ve Joh Bjelke-Petersen döneminin yolsuzluklarıyla ilişkilendirilirdi. Gazeteci Matthew Condon bu dönemi şu üçlemesinde iyi anlatır: Three Crooked Kings (2013), Jacks and Jokers (2014) ve All Fall Down (2015).

Deniz ve balık

O sabah True Blue’nun otuz müşterisi için iki tekne geldi. Biz on iki kişilik küçük tekneyi aldık daha biz bize oluruz diye. Kaptan, bizi The Spit boyunca dışarı, yaklaşık 40 metre derinliklere götürdü.

İki balık tuttum: biri yukarıda bahsettiğim snapper, ikincisi tailor—İstanbul’un lüferine benzeyen orta boy bir balık. Her iki seferde de oltanın yemini kaptan takmıştı; herhalde bende yetenek görmedi yardımcı olmak istedi.

Sekiz kişi için tutulan toplam balık sayısı fena değildi. Daha fazla balık tutuldu aslında ama küçükleri geri attık. Mesela bir kadın yarım metre boyunda bir kingfish çekti yukarıya ama kingfish için tutma sınırı 60 cm imiş. Kaptan, geriye attırdı.

Sekiz kişi balık tutabildi ancak çünkü yola çıkan on iki yolcudan dördü çok vakit geçmeden deniz tutmasına yenik düştü, ayakta duracak halleri yoktu.

Bizim ekip hazırlıklı idi. Cem sağolsun bir gün önce eczaneden Travacalm almıştı ve iskeleden ayrılmadan önce hepimiz ikişer tablet aldık.

Sonuç olarak, çok keyif aldığımız bir deneyim oldu. Haplar olmasaydı hasta olur muyduk, bilemem. Ama tedbirli olmakta her zaman fayda var.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

14 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=26.96TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu ancak Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Desteğiniz için teşekkürler. Okuyanların sayısı artmaya devam ediyor.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Yavaş bir devrim

Uzun zamandır aynı şeyi yazıyorum (örneğin Mayıs 2025 yazım). Yapay zekânın toplumsal etkisi bir göktaşı çarpmasına değil, Sanayi Devrimi’ne benzeyecek. Toplum derinden dönüşecek ama bu dönüşüm on yıllara yayılacak. Birinci dereceden etki aşikar: daha az iş saati harcayarak daha yüksek üretim. Tedricen büyüyecek olan işsizler ordusu, yurttaşla devlet arasındaki sosyal mukaveleyi zorlayacak.

Yeni bir Sosyal mukavele

Mevcut düzen şöyle çalışıyor: ücret → gelir vergisi → kamusal hizmetler.

Eğer yapay zekâ ve robotlar, ücretli çalışma saatlerini azaltır hatta bazı sektörlerde sıfırlarsa, sorun çıkar. Sorunun kaynağı kıtlık değil bolluğun nasıl üleştirileceği olur. Yoksa artan üretkenlik sayesinde yeterince zenginlik olacak, ama bu zenginliği paylaşmak için çalışıp para kazanmak çok az kişiye nasip olacak.

Yani mesele kıtlık değil; paylaşım. Bir şekilde yeni bir toplumsal sözleşme gerekecek. Nasıl olur bilmiyorum şu anda, vergi yükünün (sermaye, veri ya da otomasyon üzerine) kaydırılması, toplumsal temettüler veya henüz icat etmediğimiz başka düzenekler olabilir. Belki yapay zekânın kendisini geliştirmek kadar zor olacak; ama bunu yapmak zorundayız. Aksi hâlde, milyarderler duvarlarla çevrili malikânelerinde otururken halkın geri kalanının kuşatılmış açık hapishane gibi mahallelerde yaşadığı gergin kırılgan bir toplum oluruz, o da elimizde patlar.

Şimdi dağıtım sorununu çözdüğümüzü ve geniş halk için yetecek bir maddi konforu güvence altına aldığımızı varsayayım. Bu sonuç, olası—ama garanti değil. Alternatif ise bildiğimiz dünyanın sonu; onu başka bir yazıya bırakıyorum.

Bugün, artık maaşlı istihdamda olmayan ama görece konforlu yaşamaya yetecek imkânlara hâlâ sahip insanlar zamanlarını nasıl geçirecekler ona odaklanıyorum.

Aylak aylak yapılacak şeyler

Ücretli çalışmadan çıkıldığında, bir de hala gençseniz, bakacak torun falan da yoksa, zamanı ne doldurur? Bugüne bakalım: ABD’de en büyük zaman geçirme etkinliği hâlâ TV/video izlemek (2024’te günde ~2,6 saat). Sosyal medya da aynı güçte. Dünyada yetişkinler günde yaklaşık 2 saat 21 dakika sosyal medyada geçiriyormuş. Avustralya’da 2020–21 rakamlarında ise gençler, yaşlı kuşaklara kıyasla, dijital oyun oynayarak vakit geçirmeyi tercih ediyorlar.

Bu eğrileri ileriye doğru uzattığınızda, bilgisayar oyunlarının—özellikle katılımcı, sosyal, ağır akan oyunların—egemen olduğu bir manzara muhtemel.

Filmlerden dünyalara

Geleceğin “boşta kalmış” yetişkinlerinin sürekli savaş ağırlıklı, hızlı refleks isteyen vurdulu kırdılı oyunlardan hoşlanacağını sanmıyorum. Haftalara yayılan, daha yavaş, sosyal, öyküsü kuvvetli dünyalara yönelecekler; sohbeti, muhakemeyi ve bir arada olmayı ödüllendiren deneyimleri yeğleyecekler.

Perşembe Cinayet Kulübü kitaplarını anımsatan (üçüncü kitabı bitirdim, Netflix’deki filmi yeni izledim, onun için aklıma gelen ilk örnek o oldu), aylar süren paylaşımlı bir cezai soruşturma bazlı bir bilgisayar oyunu hayal edin: Her gün arkadaşlarla ekran ya da telefon başında bir kaç saat hem lak lak hem de kurguda size sunulan meseleyi çöz.

İştirakçiler arasında insan oyuncuların yanında, farklı oyunlarda tekrar tekrar karşınıza çıkabilecek, sizi hatırlayan ve olay örgüsüyle birlikte evrilen YZ oyuncu kadrosu da olacak. VR ilavesi bu deneyimi güçlendirebilir ama şart da değil bence; insanlara cazip gelecek ana unsur sosyal etkileşim + anlatı olacak.

YZ oyuncular çoktan aramızda (ve tartışmalı)

“Tilly Norwood” ismini duydunuz mu? İngiliz Particle6/Xicoia şirketinin yarattığı“Hollywood’un ilk YZ ‘oyuncusu’” olarak pazarlanan bu sentetik sevimli şahsiyet medyada epey ses getirdi geçen ay.

Sendikalar sert tepki verdi: SAG-AFTRA, bu tür sentetik icatların “oyuncu” olarak görülemeyeceğini, onların izinsiz ve telafisiz biçimde profesyonel oyuncuların eserleri üzerinde eğitildiğini, bunun hırsızlık olduğunu ileri sürdü; yaratıcılığın insan merkezli kalması gerektiğini vurguladı.

Ben hırsızlık argümanına katılmıyorum. Tüm acemi oyuncular ustaları izler ve taklit eder; bu yalnızca kabul edilebilir değil, beklenen bir şeydir—oyuncu seçerken adaylara geçmiş filmlerden sahnelerin yeniden oynatılması yaygın bir uygulamadır (en azından filmlerde böyle görüyoruz). Bilgisayar programlarının mevcut eserler üzerinde eğitilmesini buna eşdeğer görüyorum.

Bariz bir benzerlik— yüz, ses, fizik olarak oyunculuk özellikleri—üretilmediği sürece, salt eğitim sürecinin hukuka aykırı olması gerektiğini düşünmüyorum. Telif meseleleri muhtemelen mahkemelerde netleşecektir.

Hukuki ayrıntılardan bağımsız, görünen köy kılavuz istemiyor. Uyumayan, yaşlanmayan, sözleşme yenilemeyen bu karakterlerin sayıları artacak. Yine de, geleceklerinin geleneksel filmler olduğunu sanmıyorum. Tilly Norwood gibi karakterler, yukarıda tarif ettiğim oyunvari sosyal anlatı dünyalarını dolduracaklar bence.

Paranın izinden

Piyasalar da benimle aynı fikirde. Electronic Arts—EA Sports FC, The Sims ve Battlefield’ın yayıncısı—hisse başına 210 $ üzerinden 55 milyar ABD doları karşılığında Suudi Arabistan Kamu Yatırım Fonu (PIF), Silver Lake ve Affinity Partners (Jared Kushner’in firması) ortaklığı tarafından satın alınıyor. Bu girişim aynı zamanda Suudi Prensi MBS ile Trump’ın damadı Kushner arasındaki iş ilişkilerinin düzeyi hakkında bilgi veriyor bize.

Peki, sonuç?

• YZ yavaş yavaş insan emeğinin geniş kesimlerini işlerinden edecek.

• YZ’nin getirisi büyük olacak ama bu getiri geniş biçimde paylaşılmalı.

• Yönetenlerle yönetilenler arasındaki sosyal mukaveleyi yenilemek gerekiyor

• Aksi halde muazzam bir istikrarsızlık kaçınılmaz.

• Milyarları çalışma mecburiyetinden kurtarırken hayatlarındaki anlamdan mahrum bırakmayacak çözümler gerekiyor.

• Kültür, öğrenme ve sosyal etkileşim ihtiyaçlarını harmanlayan; paylaşımlı, katılımcı dijital dünyalara doğru bir kayma bekleyin.

Kısacası: YZ yalnızca işi otomatikleştirmeyecek; işsizleri oyalayacak.

-+-+-+-+

Kısa Kısa

İsrail’in Gazze kumarı tutmadı

Ekim 2023’te, iki sene önce yazmıştım:

• Sivillere ne olursa olsun “Hamas’ı yok etmek” amacıyla Gazze’yi işgal etmek, günümüz dünyasına uymayan bir 1990’lar taktiğidir;

• İsrail’in bir uluslararası meşruiyet krizine sürüklenmesi muhtemeldir;

• Uluslarası iş birliği ile, Gazze’nin selameti ve İsrail’in geleceği için, kitlesel sivil ölümler olmadan Hamas’ı cezalandırmanın yolu vardır.

Netanyahu ve koalisyonundaki kökten dinci bakanlar, Hamas’la savaşı, Gazze’nin fiili ilhak için bir fırsat olarak gördüler. Sonrasında ne olduğunu biliyoruz. Yirmi birinci yüzyılın kabul etmeyeceği taktiklerde israr eden Netanyahu zoruyla, askeri seçenekleri tükenirken diplomatik ve ahlaki olarak da gücü kısıtlanan, küresel desteği azalan bir ulus haline geldi İsrail.

Brisbane’a yaz geldi

Bu sene kış sanki eski yıllara göre daha uzun, daha soğuktu. Yaz geldi nihayet. Arka bahçeden güneşin batışını çekeyim dedim. Muhteşem kızıllıkta bir sema vardı ama ben telefonu bulup fotoğraf çekene kadar bozlaştı.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

2024 Temmuz ayında, başladım Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmaya. Sepetteki ürünler sınırlı ama yine de bir fikir veriyor.

6 Ekim kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına 1AUD=27.48TRY olarak çevirdim.

Temmuz 2024’den beri, İstanbul’da et ve pirinç, hep Brisbane’dan daha pahalı oldu.

İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu ancak Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

İstatistik

Takipçi sayısı geçen ay 500 ü aştı. Teşekkür ediyorum.

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

İklim değişikliği gibi bir felaket daha önce çıkmadı karşımıza. Yer küre üzerindeki mevcudiyetimizi sorgulayan varoluşsal bir tehdit ama insan ömrüne kıyasla o kadar yavaş hızla ilerliyor ki hükümetler acil tedbir almak yerine meseleyi gelecek nesillere iteleyebiliyor.

Bazıları, atalete ekonomik gerekçe buluyor. Bugün önleme harcaması yapmak yerine, diyorlar, gelecekte telafi (onarım) harcaması daha makul kuşkusuz. Yüzde 5 faiz kabul edersek, bugünkü 1 dolarımız, harcamazsak eğer, 48 yıl sonra 10 dolar olacak. Yani bugün 1 dolara mal olan bir tedbirin önleyeceği maraz, 48 yıl sonra 10 dolardan daha ucuza telafi edilebilecekse, salt ekonomik bakışla o 1 doları bankaya yatırıp “beklemek” rasyonel görünebilir.

İklim politikası tartışmaları rahatsız ediyor beni; tartışma çoğu zaman suçlama ve hakarete dönüşüyor ve toksikleşiyor. İnsan faaliyetleri nedeni ile gezegenin ısındığı aşikar bir vakıa. Çare aşikar değil.

Gelecek hafta sel basacağını biliyor olsak, hemen eşiklere kum torbaları dizer, kıymetli şeyleri yükseğe kaldırırız; kentleri tepelere taşıma, baraj inşa etme projeleri başlatmayız.

Ama bu sel felaketi, 48 yıl sonra bekleniyorsa, o zaman uzun hazırlık gerektiren önlemler daha anlamlı olur.

Aynı mantıkla, dünya gelecek yıl yanacaksa, her şeyden vazgeçip her bedeli göze alarak alınabilecek tüm tedbirleri acilen almaya çalışırız.

Ama en ağır etkileri on yıllar geçmeden görmeyeceksek, daha gelişmiş ve ucuz olacak gelecek teknolojilerine yatırım yapmak akılcı bir tercih olabilir.

Bu seçeneklerin tartışılmasını isterim ama değişik nedenlerle mümkün olmuyor.

Anlatı Sorunu

Fosil yakıt savunucuları çoğu zaman kasıtlı olarak tartışmayı bulanıklaştırma yolunu seçiyorlar.

Bazı iklim aktivistleri ise her tereddüdü insanlığa ihanet gibi algılayıp yöntem tartışmalarını bile “inkâr” etiketiyle dışlıyorlar.

Sonuç: nüanssız bir tartışma. Hatta bazen bana tamamen bir kayıkçı döğüşü gibi geliyor. Yani iki tarafın da bir sonuç gözetmeden göstermelik çekişmesi.

Komplo Teorisyenleri İçin

Sanayi devrimi Batı’da oldu ama 1970’lerden itibaren ucuz işgücü, sınai üretimi gelişmekte olan ülkelere doğru çekmeye başladı. İklim değişikliği riski de tam bu dönemde gündeme geldi. İklim değişikliği uydurma değil; gerçek bir süreç. Ama zengin ülkelerdeki egemen sınıfların bir kısmı, bu riskte kendileri için bir fırsat gördü.

Şöyle bir senaryo geliştirildi: gelişmekte olan ülkelerden gelecek ithal ürünlerin karbon muhtevasını vergileyelim ve o ülkelere pahalı temiz enerji teknolojisi satalım.

Böyle çok senaryo kurgulanır yönlendirme amacıyla; çoğu gerçeklikle uyuşmadığı için söner gider, inandırıcı kalanlar ise politika haline gelir.

Plan kağıt üzerinde düzgündü. İklim değişikliğine karşı tedbirleri başlarda ABD kamuoyu destekledi.

Sonra iki şey oldu: (1) Koch biraderlerin desteğiyle iklim politikalarına muhalif bir muhafazakâr ittifak oluştu; (2) ABD ve Almanya, yenilenebilir enerji teknoloji yarışını Çin’e kaybetti.

Bugün, birçok temiz enerji tedarik zincirinde lider ülke Çin. Belki de bu karmaşık geçmiş yüzünden iklim politikası tartışmaları bazen iyice anlaşılmaz hale geliyor. En azından, benim bildiğim Avustralya’da öyle oluyor.

Sıfır Atık Kolay Değil

Avustralya (AB da öyle) 2050’de sera gazı salımını sıfırlamayı hedefliyor. Avustralya özelinde, şu anki politikalarla bunun mümkün olacağını sanmıyorum.

Emisyonlar 2006’dan beri kabaca doğrusal biçimde düşüyor. Bu trendi 2050’ye uzatırsak yaklaşık 160 Mt CO₂-e varacak, sıfır değil. Hatta daha da yüksek olabilir, şu nedenlerle:

• Arazi kullanımı & tarım. Bu alanlarda kolay kazanımlar tükendi; hatta tersine dönmesi bekleniyor.

• Elektrik. Bugüne kadar “gündüz güneş, yoksa kömür” diyerek depolamasız idare ettik; kömür santralleri üretimi kısıp çevrimde kalarak sistemi ayakta tutmayı becerdi. Şebekeye giren yenilenebilir kaynak miktarı arttıkça, bu durumlar sürdürülemez hale geliyor.

• Kısıntı (curtailment). Yenilenebilir kaynaklardan elde edilen elektrik, talebi aşıyor. 14 Eylül 2025 Pazar günü, Doğu Avustralya Enterkonnekte şebekesine giren rüzgâr ve güneş üretiminin, talebi ~%14 geçtiği, Victoria eyaleti özelinde bu fazlalık oranının ~%54 olduğu bildirildi. Kömür santralleri asgariye inmesine rağmen emre amade kalmak zorundaydı. Bu yüzden extra enerji şebekeye sokulmadı, ziyan oldu. Depolama olmadan yeni kapasite eklemek çözüm değil.

Siyaset ise kendi oyunlarını oynayıp duruyor. Geçen hafta muhalefet milletvekili Andrew Hastie, partisinin 2050 net sıfır hedefinden vaz geçmesini önerdi. Kim ne derse desin, yukarıdaki grafik mevcut gidişle 2050’de sıfırın zor olduğunu söylüyor.

Şebeke Ölçeğinde Depolama Seçenekleri

İki zaman diliminde depolamaya ihtiyacımız var:

1. Gün içi : Gündüzün güneşini akşama taşımak.

2. Çok günlük/haftalık: Haftalarca sürebilecek güneşsiz ve rüzgarsız dönemler için.

Piller

Maliyetler düşüyor ve pek çok kişi pillerin yegâne çözüm olduğunu söylüyor.

Teknoloji kıyaslarken, batarya fiyatları (grafikte mavi boyalı) önemli. BOS/kurulum (kırmızı kısım) projeden projeye değişiyor çünkü.

Başka kaynaklarda verilen pil maliyetleri de benzer. Lazard 2024 LCOS raporunda, şebeke ölçekli 4 saatlik Li-ion sistem fiyatları için (ABD’de ve vergi politikaları desteğiyle) $124–$296/MWh aralığı veriliyor. Ancak bu fiyatların dayandığı kullanım tarzı, her gün bataryaların dolup boşalması, yani günlük çevrim. Eğer haftada bir çevrim yaparsanız, aynı sermaye çok daha az MWh üretir; LCOS artar. Bu yüzden diyoruz ki uzun süreli depolama için pil kullanmak ideal değil.

Hidrojen

Elektriği hidrojen olarak depolamak mümkün ama verimsiz. Elektrolizde ~%50, türbin/yakıt hücresinde bir ~%50 daha kayıp—net ~%25 çevrim verimi (örneğin Duke Energy Florida ~%24 elde edebildi ancak). 1 kWh çıkış için 4 kWh giriş gerekiyor yani. Maliyetler dramatik biçimde düşmeden veya verim yükselmeden, hidrojen, rutin şebeke depolaması için uygun değil bu yüzden.

Hidroelektrik Depolama

Avustralya, kapsamlı yeni pompalı hidrolik depolama için yeterli coğrafya ve su kaynaklarına sahip değil.

Sıkıştırılmış Hava

CAES/A-CAES uygun jeoloji (mağaralar, boşalmış madenler) varsa ekonomik olabilir. Avustralya’da sınırlı saha var böyle. Akifer çözümleri umut verici bir olasılık ama ölçekte kanıtlanmadı henüz.

Yüksek Sıcaklıklı Termal Depolama (HT-TES)

İhtiyaç aşırısı elektriği bir maddeyi ısıtmak için kullanın (örneğin ergimiş nitrat tuzları). Sonra gerektiği zaman, bu ısıyı alıp bir buhar türbinini çalıştırın.

Bugün, 500–565 °C seviyesinde %40 çevrim verimi mümkün. Yani depoya koyduğunuz her 100 birimin 40 ını geri kullanabiliyorsunuz. Yukarıda söylediğim gibi hidrojen için bu rakam sadece 25. Bu yüzden hidrojene olan ilgi düşüyor.

Daha yüksek sıcaklık ve supercritical CO₂ (sCO₂) kullanarak %60 hedeflenebilir—fakat sCO₂ teknolojisi henüz ArGe aşamasında. Sadece mevcut teknolojiler kullanıldığında bile, HT-TES, çok saatlik/çok günlük elektrik depolaması için en ucuz seçeneklerden biri.

Depolamayı nerede yapalım derseniz, en iyisi, ergimiş tuz tanklarını mevcut buhar santral mekanlarına kurmak:

• Tank ısısı, türbin girişini doğrudan ısıtabilir (kazana destek ya da tek başına).

• Şebeke bağı kömür santralleri etrafında kurulduğu ve geliştiği için, şebekeye elektrik sağlayan bu noktalar fazlayı emmek için idealdir.

Çin Suzhou Santrali iyi bir örnek: eski bir 1000 MW kömür tesisi, iki tuz tankı eklemesi ile yeni bir hayata başladı. Talep fazlası elektrik, tanklarda ısı olarak depolanıp gerektiğinde piyasaya sürülüyor.

Ergimiş Tuz Depolama Maliyetleri

İspanya’daki Gemasolar santralinin iki tanklı (sıcak 565 °C, soğuk 290 °C) nitrat tuzları kullanımı ile ilgili verileri kullanarak yaptım aşağıdaki tahlili:

• Referans yapı (Gemasolar benzeri):

  • Nominal 20 MW Buhar Rankine; η ≈ %40;

  • 15 saat depolama → 300 MWhₑ; ≈750 MWhₜₕ.

• Maliyet esası (SAM, 2013): $27/kWhₜₕ (Turchi & Heath, Tablo 1).

  • Bugüne uyarlandığında ≈ $38/kWhₜₕ.

  • → 750.000 kWhₜₕ × $38 ≈ $29 milyon (tuz dâhil tüm TES sistemi).

Tuz envanteri tahmini. Tanklar ~10 m yüksekliğinde, 20 m çapında; tuz yoğunluğu ≈ 1.800 kg/m³. Bir dolu tank ≈ 5.700 ton. $700/ton premiks fiyatını kullanarak tuz maliyeti ≈ $4,0 milyon (kabataslak).

Donanım maliyeti çıkarımı. $29M – $4M ≈ $25M: tanklar, temel inşaatı, eşanjörler, pompalar, borulama, ısı izleme, E&I vb. ile 300 MWhₑ’lik bir sistemin tuz dışı toplam maliyeti.

Bu rakam, büyük iki tank (sıcak tank paslanmaz, soğuk tank karbon çelik) ve yardımcı ekipman için biraz az gibi sanki; yine de 2010’lar başı tasarımlarından bugüne ölçeklendiğini göz önüne alarak makul bir mertebe.

Kömür Santraline Ölçekleme Örneği: Callide

Callide 1.500 MW. 15 saatlik TES, Gemasolar’ın 75 katı depolama demektir:

• 75 sıcak tank (paslanmaz), 75 soğuk tank (karbon çelik), her biri ~20 m × 10 m

• Depolama: 56.250 MWₜₕ

• Capex (yalnız TES): $29M × 75 ≈ $2,175 milyar

• Özgül maliyet: ≈ $95.000/MWhₑ (TES bileşeni)

Bir kıstas olarak, Güney Avustralya’daki “Tesla Büyük Batarya” (Hornsdale) ~150 MW / 194 MWh ve toplam yatırım ~A$161 milyon düzeyindeydi (o zamanki kurla US$ bazında MWhₑ başına kabaca $600–800 bin). TES, pillerden bir gömlek daha ucuz yani. Ama çevrim verimi daha düşük ve daha mühimi ayrı bir güç bloğu (türbin) gerektiriyor. İşte bu yüzden, zaten türbini olan kömür santrallerine kurmak daha mantıklı.

Sonuç

Net sıfır hedeflerine ulaşmak için Avustralya’nın şebeke ölçeğinde devasa depolama yatırımlarına ihtiyacı var. Ülkenin şebeke yapısı düşünüldüğünde, mevcut buhar santrallerine kurulacak yüksek sıcaklıklı termal depolama ikna edici bir seçenek:

• MWh birim enerji kapasitesi başına maliyet, pillere göre çok daha düşük.

• Mevcut şebeke ve buhar türbinleri değerlendirilmiş olur.

• Pilleri (hızlı tepki) tamamlar; çok saatlik/çok günlük güvenilirlik sağlar.

Piller kısa süre ve yardımcı hizmetlerde büyük rol oynayacaktır bu düzende. Uzun süreli tedarik tamamlamasında, ergimiş tuz HT-TES ön safta yer almayı hak ediyor.

Kaynaklar

Global CSP Molten Salt Market Research Report 2025 https://www.qyresearch.com/reports/4800346/csp-molten-salt

Prieto, C., Tagle-Salazar, P. D., Patiño, D., Schallenberg-Rodriguez, J., Lyons, P., & Cabeza, L. F. (2024). Use of molten salts tanks for seasonal thermal energy storage for high penetration of renewable energies in the grid. Journal of Energy Storage, 86, 111203.

Tehrani, S. S. M., Taylor, R. A., Nithyanandam, K., & Ghazani, A. S. (2017). Annual comparative performance and cost analysis of high temperature, sensible thermal energy storage systems integrated with a concentrated solar power plant. Solar Energy, 153, 153-172.

Turchi, C. S., & Heath, G. A. (2013). Molten salt power tower cost model for the system advisor model (SAM) (No. NREL/TP-5500-57625). National Renewable Energy Laboratory (NREL), Golden, CO (United States).

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary

If interested in AI, check my other page where I write on prospects for LLM tutors.

Share

Subscribe now

-+-+-+-+

Türkiye entelektüellerinin azımsanamayacak çoğunluğu, bence, ülke için en iyi tercihleri sadece kendilerinin yapabileceğine inanıyor. Bu içten bir inanış. Onlara göre, halk aynı fikirde değilse, ki çoğu zaman değildir, bunun nedeni cehalettir. Türk entelektüeli kendisini cahil halkı aydınlatmakla görevli rehber olarak görür. Nitekim, “entelektüel” kelimesi Türkçeye ‘aydın’ yani “ışık saçan, aydınlatan kişi” olarak çevrilmiştir.

Bu entelektüel kibir sadece Türkiye’ye özgü değil aslında. Günümüzde adeta küresel bir olgu haline geliyor bile diyebiliriz. Macaristan, Brezilya, İsrail ve hatta Amerika Birleşik Devletleri gibi farklı ülke entelektüelleri, popülist otoriter politikacıları başa getiren “cahil” seçmenleri suçluyor. Kaygıları yersiz değil. Otoriter liderler çoğu zaman yetkileri merkezileştiriyor, temel kurumları zayıflatıyor ve demokratik normları aşındırıyor. Ama, ki bu mühim bir ama, ülke entelektüelleri bu liderlerin bu kadar çok insanı nasıl ve neden cezbettiğini sorgulamak yerine, seçmeni küçümsemeye başlıyorlar.

Bu tepeden bakma tavrı sadece siyasetle uğraşan aydınlarla sınırlı değil. İklim değişikliği, aşılar, ivermektin gibi tartışmalı konularda da benzer bir desen görüyorum: Entelektüeller, halkı “bilimi kabul etmemekle” (yani aslında entelektüelleri dinlememekle) suçluyorlar. Beni bu yazıyı yazmaya iten şey de yakınlarda tekrar karşıma çıkan bu tavır oldu. Filozof Massimo Pigliucci’nin Robinson Erhardt ile yaptığı bir söyleşiyi izliyordum Spotify’da.

Söyleşinin yaklaşık 43. dakikasında, Pigliucci, pandemi günlerinde kendisinden COVID aşılarıyla ilgili bilimsel makaleler isteyen bir akrabasından söz ediyor:

“Pandemi sırasında bir akrabam benden aşılar ve COVID riskleri hakkında bazı bilimsel makaleleri göndermemi istedi.

‘Niçin’ diye sordum.

O da ‘Kendim okuyup anlamak istiyorum’ dedi.

‘Ama sen ne virologsun ne de epidemiyolog. Okuduklarını nasıl anlayacaksın?’ dedim.

Cevap verdi: ‘Üniversitede bir istatistik dersi almıştım.’

‘Tamam’ dedim, eğer bir istatistik dersi almak yetiyorsa uzman olmaya, buyur, kendin bak…”

Ve Profesör Pigliucci sonra şöyle devam ediyor:

“Birine çıkıp da motivik kohomoloji gibi matematiğin çok özel bir dalında kendi araştırmanı yap, desen, ‘Yok artık, ben bunu yapamam’ derler.”

Bu sözler bana çok ukalaca geldi. Pigliucci’nin tonu açıkça küçümseyici ve bence yanlış. Beni asıl hayal kırıklığına uğratan şey, program sunucusunun (ki kendisine saygım vardır) şu soruyu sormamasıydı: Neden bu kadar çok insan kendi araştırmasını yapmak zorunda hissediyor acaba? Niçin uzman görüşüne kayıtsız şartsız güvenmek yerine kendileri okuyup öğrenmeye kalkışıyorlar?

Kendi adıma konuşabilirim. Pandeminin ilk yılının sonuna geldiğimizde, uzmanlara olan güvenimi kaybetmiştim diyebilirim. Bunun birçok nedeni vardı, ama en önemlisi alternatif tıbbi görüşleri dile getiren doktorların ve bilim insanlarının susturulması, cezalandırılması veya kamuoyunda küçük düşürülmesiydi. Bu da beni şu soruyu sormaya itmişti: Acaba neyi saklıyorlar bizden? Bu soru bir kere kafanızda oluştuktan sonra bağımsız ve güvenilir bilgi kaynakları aramak elzem oluyor.

Bu kendi deneyimimi de göz önüne alınca, halkın uzman görüşlerine neden güven duymadığını daha iyi anlıyorum. Gerçekten de “bilim adamları”nın anlatılarına kayıtsız şartsız inanmak yerine kuşkulanmak için neden çok.

Parayı Veren Düdüğü Çalar

Bilimsel araştırmalar boşlukta gerçekleşmez. Ekipmana, nitelikli personele ve kurumsal desteğe ihtiyaç vardır —kısacası, bolca paraya. Ve ticari uygulamalara açık birçok alanda bu para genellikle özel sektörden gelir.

Şirketlerin araştırma projelerini desteklemesi hiç yanlış bir şey değil. Araştırmacılar endüstriyle iş birliği yapabilir, hatta yapmalıdır da bana göre. Ancak sorun, araştırmacıların zamanla kendilerini fon sağlayan şirketlerle özdeşleştirmeye başlaması ve kamuoyunda onların bir anlamda avukatı haline gelmesi. Ondan kaçınmak lazım. Sahtekarlaşırlar demiyorum. Araştırma projelerinizi destekleyen şirket çıkarlarını gözetmek her zaman yalan söylemek anlamına gelmez. Ama önyargılar yaratır. Araştırma konularını seçerken, araştırmaya kaynak sağlayacağı düşünülen merciler ürkütülmemeye çalışılır. Araştırmacılar, sponsorlarının çıkarlarını zedeleyebilecek soruları sormaktan kaçınır ve bilakis onlara fayda sağlayabilecek alanlara yönelir.

Akademisyenler işe başladığı andan itibaren fon bulmaya teşvik edilirler. Üniversitelerde bir araştırma projesinin değerini ölçen en önemli kriterlerden biri o projenin dışarıdan ne kadar fon aldığıdır. Bu sadece Avustralya değil benim yakinen tanıdığım ABD ve İngiltere üniversitelerinde de böyle. Türkiye ve Çin gibi proje bütçesinin bir kısmının araştırıcıya kişisel gelir gibi verildiği ülkelerde daha ciddidir sanırım.

Üniversite dışı araştırma kurumlarında durum daha da sıkıntılı olabiliyor. Yaklaşık 30 yıl önce CSIRO’da çalıştıydım. CSIRO, Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation kelimelerinin kısaltması, yani Devlet Bilimsel ve Endüstriyel Araştırma Kurumu. Bir anlamda, Türkiye’deki Tübitak gibi ama daha büyük ve daha geniş alanları kapsıyor. Benim çalıştığım zamanlarda, kurumun, hükümetten aldığı fonun %50’si kadarını dış kaynaklardan temin etmesi gerekiyordu—yani toplam bütçesinin yaklaşık %35’ine denk geliyor. İdari ve yönetim kadrolarının dış destek bulmaları zor olduğundan, dışarıdan kaynak bulma görevi doğrudan araştırma ekiplerinin omuzlarına yüklenirdi. Bunun sonucunun ne olacağını tahmin etmek için kahin olmaya gerek yok. Araştırmacılar sadece ticari potansiyeli olan projelere yönelirler; özel sektörü ilgilendirmeyen ya da onların çıkarlarına zarar verebilecek alanlar göz ardı edilir.

Bütün bu anlattıklarım yapısal bir soruna işaret ediyor aslında ve elimde sorunu çözecek sihirli değnek yok. Endüstriyle iş birliğini yasaklayamayız. Çünkü sanayiyle birlikte çalışmak üniversiteler için birçok açıdan faydalı: Öğretim üyelerinin bilgilerini güncel tutar, araştırma öğrencilerini sektörle tanıştırır ve araştırmaları pratikle bağdaştırır.

Ancak olumsuz tarafını da görmek zorundayız: Şirket parasıyla yapılan araştırmalar, akademisyenlerin “hakikatin peşinde koşanlar” değil, “sözcü” daha da kötüsü “patron avukatı” haline geldiğine dair kamuoyu algılarını güçlendiriyor. Bilimsel otoriteye duyulan güvenin düşüşünün temelinde bence bu algılar yatıyor.

İyi Bir Amaç Uğruna Gerçeği Esnetmek

Halkın entelektüellere olan güvenini zedeleyen başka bir grup daha var—bu kez kibirle değil, fazla idealizmle hareket ediyorlar. Bir öncekiler gibi, üniversite ya da laboratuvarlara sınırlı değil, toplumun her kesiminden gelebilirler. Zaten yazının başında Türkiye’deki aydınlardan söz açmışken aklımdan geçen onlardı. Pek çoğu kamu yararını gözetme niyetiyle hareket ediyor.

Ancak hem kendilerine hem de uğruna mücadele ettikleri davaya olan inançları, bazen gerçeği eğip bükmelerine neden olabiliyor. Bir şirketi ya da sektörü suçlarken, şüpheli ya da sahte kanıtlar sunmakta bir sıkıntı görmüyorlar. Bunlar kendilerine hatırlatıldığında ise genellikle şöyle savunuyorlar: “Belki örnek doğru değil ama anlatmaya çalıştığım şey yine de doğru. Zaten yapmadılarsa bile, fırsatları olsa yaparlardı.”

Bu kişiler, bir entelektüel olarak görevlerini yalnızca gerçeği araştırıp söylemek değil, aynı zamanda ve daha da önemli olarak gizli yalanları—özellikle de hükümetler ve şirketler tarafından söylenenleri—ifşa etmek olarak görüyor. Fakat, minareyi çalanın kılıfı hazırdır. Yolsuzluk kanıtları gizlenir kolay bulunmaz. Böyle durumlarda, iyi niyetli hakikat avcıları bazen az kanıtı abartmak ya da hiç yoksa uydurmak yolunu seçiyorlar. Çünkü onlar için bu kanıt zaten var —sadece henüz bulunmamıştır.

Bu ikinci grubun kamu güveni üzerindeki etkisi ilk grup kadar büyük olmayabilir belki ama ‘iyi niyetli’ yalanlar, muhataplarının eline güçlü bir koz verir. “Herkes yalan söylüyor. Gerçek diye bir şey yok aslında. Kimseye güvenilmez.” gibi boş vermeci kötücül söylemleri besler. Gerçeğe karşı böyle göreceli yaklaşımlar yalnızca entelektüel otoriteyi sarsmakla kalmaz, aynı zamanda önlenmesine çalışılan bozuklukların sürmesine de hizmet eder.

Son Düşünceler

Ne yapmalı? Endüstriyle iş birliği yapalım —ama gerçeği olduğu gibi söyleme yetimizi feda etmeden. Her türlü araştırma sonucunun, sponsor şirketler için utanç verici olsa bile, tam şeffaflıkla paylaşılacağı konusunda anlaşarak.

Ayrıca, “hakikat”, ne elitist bir söylemle ne de arifçe yalanlarla korunabilir. Aydınlar kendilerini halktan ayrı, yönlendirme hakkına sahip bir sınıf gibi görmeye başladıkları anda, toplumu etkileme yetkilerini de kaybederler. Güveni yeniden inşa etmek; kibirle, küçümsemeyle ya da ahlaki köktenci söylemlerle değil; şüphe, şeffaflık, hesap verebilirlik ve alçakgönüllülük gibi entelektüel erdemleri yeniden keşfetmekle mümkündür. Muhatabınız sizi anlamıyorsa, çok büyük bir ihtimalle iyi anlatamadığınız içindir. Daha iyi çalışın dersinize.

-+-+-+-+

Kısa Kısa

2026 Baharında Seçim mi olacak?

Mayıs 2025'te şöyle yazmıştım: “Türkiye'nin stratejik çıkarı, Suriyeli Kürtlerle uzlaşmadan geçiyor. Ancak bu, PKK ile olan iç sorunlar çözülmeden mümkün değil. İşte bu zorunluluk, milliyetçi Bahçeli'yi geçtiğimiz Ekim ayında, kimse istememişken, barış görüşmeleri çağrısı yapmaya itti.” Bu yol, Türkiye'nin kuzeydoğu Suriye'deki Kürtler ile Şam'daki HTŞ hükümeti arasında bir denge oluşturması anlamına geliyor.

Ancak görünen o ki Cumhurbaşkanı Erdoğan bu yolu izlemekte isteksiz. Belki Suriye'de tartışmasız tek hâkim olarak İslamcı HTŞ rejimini tercih ediyor. Eğer öyleyse, Erdoğan’ın tercihi, Hegemonya (ya da daha önceki yazılarda Elit Konsensüs dediğim şey) tarafından benimsenen ve Bahçeli'nin sözcüsü olduğu Suriye stratejisiyle çelişir. Ama Erdoğan artık Hegemonya'ya meydan okuyacak güçte değil. Bu nedenle önüne getirilen senaryoya uymamakta ısrar ederse, Bahçeli’nin muhalefetle bir olup erken seçim çağrısı yapacağını tahmin ediyorum.

Kahve falı gibi oldu. Göreceğiz.

Üniversite Mezunları İş Bulamıyor

ABD'de herkesin işi şu günler zor ama en zorlanan kesim yeni mezun üniversiteliler. GZERO Media tarafından paylaşılan aşağıdaki grafik, ChatGPT’nin piyasaya çıkışından bu yana yeni mezunlarda işsizlik oranının hızla arttığını gösteriyor. Artış, aynı grafikte gösterilen ulusal ortalamanın (gri eğri) çok üzerinde.

Her korelasyon illaki sebep-sonuç ilişkisi anlamına gelmez ama iş bulmanın en zor olduğu bölümler listesine baktığımızda suçlunun “Yapay Zekâ” olduğunu düşünmemek zor.

Bazı bölümlerin (örneğin antropoloji) mezunlarının iş bulmakta her zaman zorlandığı bilinir. Ancak fizik, bilgisayar mühendisliği, bilgisayar bilimi ve bilgi sistemleri gibi daha önce kolayca iş bulunan alanların artık “en az istihdam edilen” disiplinler arasında yer alması dikkat çekici. (Fizik bölümü burada muhtemelen mezunlarının çoğunun geçmişte IT sektörüne yönelmesiyle açıklanabilir.) Makine mühendisliği şimdilik güvenli görünüyor:

Bu yıl yayınladığım iki önceki yazıda, üniversite mezunlarının ve üniversitelerin geleceği konusunu detaylı işlemiştim.

Yaşlılar Lokmalarını iyi Çiğnesin

Ben yaştakiler, dikkatle okuyun. Lokması ağızda sıkışıp boğulma riski, ihtiyarlarda çocuklara göre çok daha yüksek. ABD'de her yıl 4.000 ila 5.000 kişi böyle boğularak hayatını kaybediyormuş ve bu ölümlerin büyük çoğunluğu 65 yaş üstündeymiş. Aynı sayı çocuklar için 200’ün altında. Mücrim, yaşlanmaya bağlı kas zayıflığı.

Ben de bu yüzden çene kaslarımı güçlendirmek için sakız çiğnemeye başladım. Sakız gırtlağımda takılmazsa güvendeyim gibi.

-+-+-+-+

İstanbul - Brisbane fiyat kıyaslaması - AT endeksi

Temmuz ayında, Avustralya (AU)-Brisbane Coles süpermarket ve Türkiye(TR)-Istanbul Migros süpermarket fiyatlarını karşılaştırmak için AT endeksi diye bir sepet yapmıştım. Bu sepet için 2 Eylül fiyat kıyaslaması Türk Lirası olarak aşağıda. Avustralya fiyatlarını Türk lirasına çevirirken, döviz kuru olarak 1AUD=26.79TRY kullandım. İstanbul’da et ve pirinç, Brisbane’dan hep daha pahalı oldu karşılaştırma süresi boyunca. Yumurta fiyatları iki ülkede hemen hemen aynı. Yumurta türleri çok fazla olduğu için tam emsalleri bulup kıyaslamak kolay olmuyor.

Bu grafiği 5 Temmuz 2024’de başlatmıştım. İlk başta, Türkiye’deki fiyatlar Avustralya’ya kıyasla yükseliyordu ancak Şubat 2025 sonrası düşmeye başladılar. Ne zamandır Türkiye’de kuru soğan ucuz gidiyordu. Hala öyle.

Aşağıdaki grafikteki y-ekseni, İstanbul ve Brisbane fiyatları oranını, yani AT indeksinin tersini, gösteriyor.

Sepetteki ürünlerin toplam maliyetinin ayrı ayrı her iki ülkede yerel para ile 5 Temmuz 2024’den beri nasıl değiştiğini aşağıda görebilirsiniz.

Maaşlar

Avustralya’da asgari ücret, saat başı olarak ifade ediliyor ve 3 Haziran 2025'te saati 25 Avustralya dolarına yükseltildi. Bir ayda 160 saat çalışılır dersek, aylık ücret olarak 4000A$'a denk geliyor. Asgari ücret alan Avustralyalı işçiler yaklaşık 2,6 milyon veya toplam Avustralya iş gücünün yaklaşık %18'i.

Buna kıyasla, Türkiye'deki asgari ücret ayda 26.000 TRY. Mevcut döviz kuruna göre bu, ayda 1018A$'a denk geliyor.

Kullandığım veri tabanı ve yazılımları github’dan indirebilirsiniz isterseniz.

Share Halim’in Günlüğü --- Halim's Diary